Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ

Айдана Харіпжанова 1 , Ардак Болатбекова 2 , Мадина Кумарбаева 1 , Алма Кохметова 1 , Юлия Зеленева 3

1 Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы, Қазақстан; 2 Қазақ Ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы, 050010, Қазақстан Республикасы; 3 Бүкілресейлік өсімдіктерді қорғау ғылыми-зерттеу институты, г. Санкт-Петербург, Ресей

doi.org/10.37884/3-2026/09 Бет. 106-120 Қабылданды 12.01.2026 Жарияланды 30.06.2026

Аңдатпа

Жапырақтың сары дақ ауруы (tan spot) Оңтүстік-Шығыс Қазақстан жағдайында бидайдың (Triticum aestivum) ең экономикалық маңызды ауруларының бірі болып табылады. Эпифитотиялық жылдары зақымдану деңгейі жоғары ылғалдылық, өсімдік қалдықтарының болуы және монокультура сияқты қолайлы факторлардың үйлесуіне байланысты 70 %-ға дейін жетуі мүмкін. Зерттеуде 60 бидай линиясы ересек өсімдік кезеңінде далалық жағдайда төзімділікке бағаланды. Аурудың даму деңгейі Saari және Prescott (1975), Кременёва (2007) модификацияланған шкалаларымен анықталды, ал ауру динамикасы AUDPC көрсеткішімен (Wilcoxson et al., 1974) бағаланды. ПТР-амплификация Faris et al. (2010) әдісімен жүргізіліп, Tsn1/tsn1 аллельдері анықталды. Генотиптер өсімдік биіктігі (80–126 см) және NDVI (0,51–0,65) бойынша айтарлықтай өзгергіштік көрсетті, бұл олардың физиологиялық жағдайы мен өнімділігіндегі айырмашылықтарды көрсетеді. Далалық бағалау нәтижесінде 33 үлгі толық төзімділік көрсетті (AUDPC = 0), ал сезімтал формаларда AUDPC мәндері 88–455 аралығында болды. Молекулалық скрининг нәтижесінде PtrToxA токсиніне сезімталдықтың болмауымен байланысты tsn1 рецессивті аллелінің жоғары жиілігі (70 %) анықталды. tsn1 тасымалдаушылары төмен зақымдану деңгейімен және төмен AUDPC мәндерімен сипатталды, ал Tsn1 аллелі бар генотиптерде ауру айқынырақ дамыды. Молекулалық және далалық деректердің интеграциясы нәтижелердің жоғары сәйкестігін көрсетті және Xfcp623 маркерінің сенімділігін растады. Практикалық маңызы зерттеу барысында анықталған линиялардың селекциялық процесте бастапқы материал ретінде жоғары құндылығында жатыр. Атап айтқанда, 25-ICARDA-IPBB-2013 × D.588 ma F7 Bermet × RWKLDN9, D.22-ICARDA-IPBB-2013, 1060 D.5353 [(CWARTN) Super KAUZ × D.1017 F7 (Yr15 × Yuzhnaya-12)], Morocco × Steklovidnaya 24, 1138 D.906 F5 (Almaly×29266) ×D.5357 Pastor және D.1055 (DIAMONDBIRD/GALLYA-ARAL1//TAM200/KAUZ) × D.305 Roughrider линиялары tsn1 аллелінің болуымен сипатталып, Pyrenophora tritici-repentis қоздырғышының PtrToxA токсиніне төзімділік көрсетеді. Сонымен қатар, бұл генотиптер жоғары бейімделгіштікпен және өнімділік көрсеткіштерімен ерекшеленеді.

сары дақ (пиренофороз) ауруы, бидай, фенотиптеу, биомасса индексі, AUDPC, молекулалық скрининг, төзімділік, маркерлер

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Andersen E.J., Nepal M.P., Ali, S. (2021). Necrotrophic fungus Pyrenophora tritici-repentis triggers expression of multiple resistance components in resistant and susceptible wheat cultivars. The plant pathology journal, 37(2), 99.
  2. Beres B.L., Rahmani E., Clarke J.M., Grassini P., Pozniak C.J., Geddes C.M., Ransom J.K. (2020). A systematic review of durum wheat: enhancing production systems by exploring genotype × environment × management synergies. Frontiers in Plant Science. Vol. 11. DOI: 10.3389/fpls.2020.568657 [in Eng.]
  3. Chen X., Line R., Leung H. (1998). Genome scanning for resistance-gene analogs in rice, barley, and wheat by high-resolution electrophoresis. Theoretical and Applied Genetics. Vol. 97. Pр. 345–355. DOI: 10.1007/s001220050905 [in Eng.]
  4. Chu Ch.D., Lu L., Zhang T. (2007). Sensitivity of Normalized Difference Vegetation Index (NDVI) to seasonal and interannual climate conditions in the Lhasa area. Arctic, Antarctic, and Alpine Research. Vol. 39. №4. Pр. 635–641. DOI: 10.1657/1523-0430(07-501) [CHU]2.0.CO;2 [in Eng.]
  5. Cook M.J., Edwards J., Rodoni B., McLean M.S., Santa I.M., Hollaway G.J. (2024). Grain yield and quality losses caused by tan spot in wheat cultivars in Australia. PhytoFrontiers™, 4(2). 223–235 https://doi.org/10.1094/PHYTOFR-05-23-0063-R. [in Eng.].
  6. Duveiller E., Singh R.P., Nicol J.M. 2007. The challenges of maintaining wheat productivity: pests, diseases, and potential epidemics. Euphytica. Vol. 157. №3. Pр. 417–430. DOI: 10.1007/s10681-007-9380-z. [in Eng.]
  7. Faris J.D., Zhang Z., Lu H., Lu S., Reddy L., Cloutier S., Fellers J.P., Meinhardt S.W., Rasmussen J.B., Xu S.S., Oliver R.P., Simons K.J., Friesen T.L. (2010). A unique wheat disease resistance-like gene governs effector-triggered susceptibility to necrotrophic pathogens. Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA. Vol. 107. Pр. 13544–13549. https://doi.org/10.1073/pnas.1004090107 [in Eng.]
  8. Jin X., Zarco-Tejada P., Schmidhalter U., Reynolds M.P., Hawkesford M.J., Varshney R.K., Li S. (2020). High-throughput estimation of crop traits: a review of ground and aerial phenotyping platforms. IEEE Geoscience and Remote Sensing Magazine. DOI: 10.1109/MGRS.2020.2998816. [in Eng.]
  9. John M. A., Bankole I., Ajayi-Moses O., Ijila T., Jeje T., Lalit, P. (2023). Relevance of advanced plant disease detection techniques in disease and Pest Management for Ensuring Food Security and Their Implication: A review. Am. J. Plant Science, 14(11), 1260–1295. [in Eng.]
  10. Kader K.A., Hunger R.M., Sreedharan A., Marek S.M. (2022). Races, disease symptoms and genetic variability in Pyrenophora tritici-repentis isolates from Oklahoma that cause tan spot of winter wheat. Cereal Research Communications. Vol. 50, №2. Pр. 273–280. DOI: 10.1007/s42976021-00175-9. [in Eng.]
  11. Keishilov Zh., Kokhmetova A., Kumarbayeva M., Nurzhuma M., Bakhytuly K. (2025). Monitoring of distribution and development of tan spot (Pyrenophora tritici-repentis) of spring wheat in the northern regions of Kazakhstan. Research, Results. Vol. 2, №106. Pр. 121–131. DOI https://doi.org/10.37884/2-2025/12 [in Kaz].
  12. Kokhmetova A., Atishova M. (2020). Identification of wheat genotypes resistant to tan spot (Pyrenophora tritici-repentis) Bulletin of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. №2. Pр. 29–35. https://doi.org/10.32014/2020.2518-1467.38 [in Eng.]
  13. Kremneva O.Yu., Volkova G.V. (2007). Diagnosis and methods for evaluating wheat resistance to leaf spot diseases. Methodological guidelines. -M.- Printing House of the Russian Agricultural Academy, [in Rus].
  14. Kumarbayeva M., Kokhmetova A., Kovalenko N., Atishova M., Keishilov Z., Aitymbetova K. (2022). Characterization of Pyrenophora tritici-repentis (tan spot of wheat) races in Kazakhstan. Phytopathologia Mediterranea. Vol. 61. №2. Pр. 243–257. DOI: https://doi.org/10.36253/phyto-13178 [in Eng.]
  15. Kumarbayeva M., Kokhmetova A., Keishilov Zh., Bolatbekova A., Bakhytuly K., Kovalenko N. (2025). Identification of new sources of wheat resistance to multiple diseases. Izdenister Natigeler. №3 (107). Pр. 314–324. DOI: 10.37884/3-2025/30. [in Eng.]
  16. Kovalenko N.M., Zeleneva Yu.V., Sudnikova V.P. (2023). Resistance of soft winter wheat (Triticum aestivum l.) varieties cultivated in the Tambov region. Agricultural Biology. V. 58. Iss. 5. Pр. 915–926. to tan spot (Pyrenophora tritici-repentis) DOI: 10.15389/agrobiology.2023.5.915rus. [In Rus].
  17. Kon’kova E.A., Lyascheva S.V., Zeleneva Y.V., Kovalenko N.М. (2023). Characteristics of perspective wheat cultivars, admitted to cultivation in the lower Volga region of the russian federation, based on resistance to perynophorosis and tan spot pathogens. Agricultural Biology. V. 58. Iss. 5. Рp. 852–863. DOI: 10.15389/agrobiology.2023.5.852rus. [In Rus].
  18. Kader K.A., Hunger R.M., Sreedharan A., Marek S.M. (2022). Races, disease symptoms and genetic variability in Pyrenophora tritici-repentis isolates from Oklahoma that cause tan spot of winter wheat. Cereal Research Communications. Vol. 50, №2. Pр. 273–280. https://doi.org/10.1007/ s42976-021-00175-9 [in Eng.]
  19. Laribi M., Fredua-Agyeman R., Ben M’Barek S., Sansaloni C.P., Dreisigacker S., Gamba F.M., Strelkov S.E. (2023). Genome-wide association analysis of tan spot disease resistance in durum wheat accessions from Tunisia. Frontiers in Genetics. – Vol. 14. https://doi.org/10.3389/fgene.2023.1231027 [in Eng.]
  20. Maulana F., Anderson J.D., Butler T.J., Ma X.F. (2020). Improving dual-purpose winter wheat Recent Advances in Grain Crops Research. Vol. 73. [in Eng.]
  21. Nguyen H.T., Khan M.A.R., Nguyen T.T., Pham N.T., Nguyen T.T.B., Anik T.R. (2025). Ha C.V. Advancing crop resilience through high-throughput phenotyping for crop improvement under climate change Plants. – Vol. 14, №6. https://doi.org/10.3390/plants14060907 [in Eng.]
  22. Phuke R.M., He X., Juliana P., Bishnoi S.K., Singh G. P., Kabir M.R., Roy K.K, Joshi A.K, Singh, P.K. (2020). Association mapping of seedling resistance to tan spot (Pyrenophora tritici-repentis race 1) in CIMMYT and South Asian wheat germplasm. Frontiers in Plant Science, 11, 1309. https://doi.org/10.3389/fpls.2020.01309 [in Eng.]
  23. Rahman M.M., Crain J., Haghighattalab A., Singh R.P., Poland J. (2021). Improving wheat yield prediction using secondary traits and high-density phenotyping under heat-stressed environments Frontiers in Plant Science. Vol. 12. https://doi.org/10.5061/dryad.vdncjsxrz. [in Eng.]
  24. Robles‐Zazueta C.A., Crespo‐Herrera L.A., Piñera‐Chavez F.J., Rivera‐Amado, C., Aradottir, G.I. (2024). Climate change impacts on crop breeding: Targeting interacting biotic and abiotic stresses for wheat improvement. The Plant Genome, 17(1), e20365.
  25. Saari E.E., Prescott J.M. 1975. A scale for appraising the foliar intensity of wheat diseases. Plant Disease Reporter. Vol. 59. – P. 377–380. [in Eng.]
  26. Taylor J., Jorgensen D., Moffat C.S., Chalmers K.J., Fox R., Hollaway G.J., Shankar M. (2023). An international wheat diversity panel reveals novel sources of genetic resistance to tan spot in Australia. Theoretical and Applied Genetics. Vol. 136. №3. DOI: 10.1007/s00122-023-04332-y [in Eng.]
  27. Volpato L., Pinto F., González-Pérez L., Thompson I.G., Borém A., Reynolds M., Rodrigues Jr. F.A. (2021). High throughput field phenotyping for plant height using UAV-based RGB imagery in wheat breeding lines. Frontiers in Plant Science. Vol. 12. DOI:10.3389/fpls.2021.591587 [in Eng.]
  28. Zhang Z., Friesen T.L., Simons K.J., Xu S.S., Faris J.D. (2009). Development, identification, and validation of markers for marker-assisted selection against the Stagonospora nodorum toxin sensitivity genes Tsn1 and Snn2 in wheat. Molecular Breeding. Vol. 23. Pр. 35–49. DOI: 10.1007/s11032-008-9211-5 [in Eng.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 106–120. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/09.
(1)ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 106-120. https://doi.org/10.37884/3-2026/09.
ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 106-120. https://doi.org/10.37884/3-2026/09
ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 106–120, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/09. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1198. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 106-20. https://doi.org/10.37884/3-2026/09.
“ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 106–120. doi:10.37884/3-2026/09.
[1]“ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 106–120, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/09.
“ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 106-20, https://doi.org/10.37884/3-2026/09.
“ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 106–120. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1198.
1.ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):106-20. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1198
1.ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДА БИДАЙДЫҢ PTR-ГЕ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):106-120. doi:10.37884/3-2026/09