Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ВЕТЕРИНАРИЯ

РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ

Мурат Калмагамбетов 1 , Айжан Берикбаева 2 , Мұканова Ляззат 2 , Айжан Байсабырова 1

1 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ, Қазақстан,050010, Алматы; 2 Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы қ, Қазақстан

doi.org/10.37884/3-2026/03 Бет. 38-50 Қабылданды 05.01.2026 Жарияланды 30.06.2026

Аңдатпа

Мақалада рационда еритін және ыдырайтын ақуыздың әр түрлі деңгейінің сүтті малдың құнажындары мен табын алмастырушы қашарлардың өнімділігіне әсері көрсетілген. Зерттеу жұмыстары қашарлардың ұрықтандыруға дайындау, құнажындарың буаздығына, төлдегеннен кейінгі қалпына келу үрдістермен жануарларды ұрықтандыру кезеңімен жүргізілді. Жоғары дәрежеде еритін және ыдырайтын ақуызы бар жемшөппен азықтандыру месқарындағы аммиак концентрациясының артуына ықпал ететіні анықталды. Бұл организмнен азоттың сыртқа бөлінуінің жоғарылауының себебі. Көрсетілген фракциялардың төмен дәрежесі микробтардың синтезін және ақуыздың өнімді әсерін шектейді. Демек, күйіс қайыратын жануарлардың азықтық ақуызды барынша пайдалануы үшін микробтық ақуыз синтезінің жоғарылауымен бірге оның месқарында ашытуын реттейтін әдістерді іздеу қажет. Азықтық ақуызды месқарында микроорганизмдерінің әсерінен қорғау және оңтайлы ашыту жылдамдығы мен микробтық ақуыздың жоғары дәрежеде артуы  үшін препараттарды азотты қосылыстармен ішінара ауыстыру белгілі бір қызығушылық тудырады. Аналық малдан төл алу жағдайы көптеген факторларға байланысты, олардың әрқайсысының әсер ету дәрежесі әр шаруашылықта бірдей емес. Малды толыққұнды және жеткілікті азықтандыру деңгейі, оны күтіп-бағу жүйесі мен зоогигиеналық жағдайлар, жануарларды қолдан ұрықтандыруды ұйымдастыру - ең маңызды факторлар болып табылады және олардың маңыздылығы өте ерекше.Бұл факторлар үнемі талқыланады және шаруашылықтардағы сәтсіздіктер көбінесе ұдайы өндірумен ғана байланыстырылады. Сонымен қатар, ветеринариялық бақылауды дұрыс ұйымдастыру қажет, сондай-ақ төл алу жағдайын уақтылы және толық бағалау да үлкен әсерін тигізеді. Жұмыстың маңыздылығы ақуыздың жетіспеушілігіне ерекше сезімтал жас аналық малдардың өніп-көбею қасиеттерін зерттеу кезінде артады. Оның жетіспеушілігі ферменттер функциясының тежелуіне, гормоналды бұзылуларға әкеледі, жануарлардың көбеюіне  теріс әсер етеді. Тіршілікке маңызды аминқышқылдарының тапшылығы, әсіресе, малдың төлдегіштігіне кері септігін тигізеді. Тәжірибелі топтарды азықтандыруда 15% ыдрайтын соя шроты мен 10% аминқышқылдарымен байытылған құрама жем концентратын рационға қосу ұрықтандырудың ұтымдылығына, туу үрдісінің қалыпты өтуіне, шуудың тез бөлінуіне және сервис кезеңінің қысқаруына оң әсер етті.

азық, рацион, азықтандыру, ыдырайтын протеин, ұрықтандыру, ұрықтану көрсеткіші

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Aldabergenov M.K., Abilzhanuly T., Mikhov M.YA., Orynbaev N.M. (2026). Kombinirovannaya sistema proizvodstva polnoratsionnykh kormov na osnove bioaktivnoj sredy s primeneniem // Іzdenіster, nәtizheler – Issledovaniya, rezul’taty. 2 (110). 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1316/766
  2. Buryakov N.P., Aleshin D.E., Buryakova M.A. et al. (2022). Influence of Using Various Levels of Protein Concentrate in Rations of Ayrshire Dairy Cows on Rumen Microbiome // Reproductive Traits and Economic Efficiency // Veterinary Sciences. 2022. Vol. 9. No. 10. – Art. 534.
  3. Gusarov V., Obryaeva O.D. (2023). Sistemy kormovykh ratsionov vysokoproduktivnykh molochnykh korov // Molochnokhozyajstvennyj vestnik. 2023. № 3(51).
  4. Zajnulina A.R., Kalmagambetov M.B., Bajmakhanova G.B. (2026). Otsenka stepeni vliyaniya podkormok na myasnuyu produktivnost’ bychkov razlichnykh genotipov // Іzdenіster, nәtizheler – Issledovaniya, rezul’taty. 1 (109). 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1195/745
  5. Isabekova S.A., Uskenov R.B. (2023). Instrumenty povysheniya vosproizvodstva molochnogo skota na fermakh // Central Asian Journal of Veterinary Science. 2023. № 4(004).
  6. Karpenko A.F., Razumovskij N.P., Sobolev D.T. (2021). Polnotsennoe kormlenie vysokoproduktivnykh korov TSarenok. — Minsk : Belaruskaya navuka, 2021. 433 р.
  7. Kalashnikova A.P., Sheglova V.V. (2003). Normy i ratsiony kormleniya s.-kh. zhivotnykh. Spravochnoe posobie. 3-e izdanie pererabotannoe i dopolnennoe. / Pod red. Moskva. – 2003g. – 456 s.
  8. Kalmagambetov M., Iskakov K., Katasheva A., Dzhetpisbaeva B., Kulataev B., Kusainova ZH. (2025). Izmel’chennaya sukhaya kormovaya smes’ v ratsione dojnoj korovy. Issledovaniya, rezul’taty № 2 (106). 2025g. Рр. 73–81. https://doi.org/10.37884/2-2025/07
  9. Kalmagambetov M.B., Karabaeva A.N. (2020). Primenenie metoda iskusstvennogo osemeneniya matochnogo pogolov’ya korov. / Problemy Agrorynka, teoreticheskij i nauchno-prakticheskij zhurnal, №3 iyul’-sentyabr’. — A.: 2020. Рр. 37–45 https://doi.org/10.46666/2020.2708-9991.20
  10. Lavrova G.P., Mashkina E.I. (2006). Zootekhnicheskij analiz kormov: uchebnoe posobie k laboratornym zanyatiyam dlya studentov zooinzhenernogo fakul’teta po spetsial’nosti 310700 // «Zootekhniya». Barnaul: Izd-vo AGAU, 2006. 30 р.
  11. Lakin G.F. (1990). Biometriya. Izdanie chetvertoe, pererabotannoe i dopolnennoe. // Vysshaya shkola. — M. 1990. Рр. 37–53.
  12. Moroz M.T., Spiridonov A.M. (2022). Korma i kormlenie sel’skokhozyajstvennykh zhivotnykh : monografiya. — M.: Direkt-Media, 2022. 160. ISBN 978-5-4499-3040-8.
  13. Ombaev A.M., Zhazylbekov N.A., Kalmagambetov M.B., Kineev M.A. (2017). Osnovy opytnogo dela v zhivotnovodstve i pastbishhnom kormoproizvodstve. —A. – 2017. Рр. 8–39
  14. Pereira M.N., Schwab C.G., Sinclair L.A. (2022). Review: Problems in Determining Metabolisable Protein Value of Dairy Cow Diets and the Impact on Protein Feeding // Animal. 2022. Vol. 16. Suppl. 3. – Art. 100539.
  15. Uskenov R., Issabekova S., Mukhanbetkaliyeva A. et al. (2024). Digital technologies in dairy cattle breeding to improve the reproductive function of cows and heifers: A case study in Northern Kazakhstan // Veterinary World. 2024. Vol. 17. No. 10. Pр. 2385–2397.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 38–50. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/03.
(1)РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 38-50. https://doi.org/10.37884/3-2026/03.
РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 38-50. https://doi.org/10.37884/3-2026/03
РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 38–50, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/03. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1163. Acesso em: 15 sep. 2026.
“РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 38-50. https://doi.org/10.37884/3-2026/03.
“РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 38–50. doi:10.37884/3-2026/03.
[1]“РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 38–50, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/03.
“РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 38-50, https://doi.org/10.37884/3-2026/03.
“РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 38–50. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1163.
1.РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):38-50. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1163
1.РАЦИОН ПРОТЕИНІНІҢ МЕСҚАРЫНДАҒЫ ЫДЫРАУ ДӘРЕЖЕСІ ӘРТҮРЛІ БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА ҚАШАРЛАР МЕН ҚҰНАЖЫНДАРДЫҢ КӨБЕЮ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):38-50. doi:10.37884/3-2026/03