ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА  БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ

Гульмира Аблайсанова; Қуаныш Исбеков; Балжан Токсабаева; Жанар Құсаинова; Гүлдана Маратова; Қарлыға Рамазан

doi:10.37884/4-2025/09

Аңдатпа

Мақалада 2013-2023 жж. Іле-Балқаш бассейніне жататын 13 жергілікті маңызы бар су айдындарына жүргізілген зерттеу нәтижелері берілген. Зерттеу нысандары - Құркөл, Сарыкөл, Жидекөл, Құры-Сары, Дүпшінкөл, Құндызды, Деревянное, Қайнар, Октябрь, Жаңадәуір, Достық, Крестьянский, Ащыкөл көлдері. Сонымен бірге, алабұғалар отряды (Perciformes), алабұғалар тұқымдасына (Percidae) жататын балқаш алабұғасының (Perca schrenki Kessler, 1874) сипаттамасы, оның ішінде, балқаш алабұғасының бассейн бойынша таралуы, ертеректегі аулау көрсеткіші, қоректену ерекшеліктері, санының азаюы, оның себептері мен шектеуші факторлары, Халықаралық табиғат қорғау одағының (ХТҚО) Қызыл тізіміне және Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енуі жөнінде де мағұлматтар берілген. Мақалада сонымен қатар, зерттеу кезінде қолданылған аулау құралдарының сипаты және пайдаланған әдістемелер, ауланған орындардың картасы, суайдындардың ихтиофаунасы, ауланған балқаш алабұғасының ұзындық-салмақтық көрсеткіштері, көлдер бойынша балықтардың қоңдылығы (Фультон коэффициенті бойынша), кездесу жиілігі (пайызбен) көрсетілген және көлдердің әкімшілік аудандар бойынша орналасу мәліметі келтірілген. Зерттеу нәтижелері бойынша басқа көлдерге қарағанда балқаш алабұғасының саны Ащыкөл және Дүпшінкөл көлдерінде жоғары екені анықталды, Фультон бойынша қоңдылығында барлық көлдерде алабұғаның қоңдылығының орташа көрсеткіштері төмен емес және көлдер арасында айырмашылық болмағанын көрсетеді.

абориген балқаш алабұғасы бассейн биологиялық көсеткіштер су айдын шабақ популяция эндемик

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Аблайсанова Г.М. Жиделікөлдегі балқаш алабұғасының (Perca schrenkii kessler) морфологиялық талдау нәтижелері // Ізденістер, нәтижелер, № 3 (83). ISSN 2304-3334. 2019.- Б. 62-68. https://journal.kaznaru.edu.kz.
2. Mamilov, N.S., Mitrofanov, I.V., Balavieva, G.K., Khabibulin, F.K., Mamilov, A.S. and Ibragimova, N.A. 2015. Indigenous fish species in the modern ichthyofauna of the Balkhash basin. XV European Congress of Ichthyology. Abstract book: 23. Porto. https://dx.doi.org/10.3389/conf.fmars.2015.03.00043.
3. Mamilov, N.S. Biology of Balkhash Perch (Perca schrenkii Kessler, 1874). © 2016 by Taylor & Francis Group, LLC. рp. 47-72. https://dx.doi.org/10.1201/b18806-4.
4. Митрофанов В.П., Дукравец Г.М. Некоторые теоретические и практические аспекты акклиматизации рыб в Казахстане// Рыбы Казахстана. – Алма-Ата: Ғылым, 1992. Т.5. – С. 329-371.
5. Дукравец Г.М. Современное состояние популяции балхашского окуня Perca в бассейне реки Или. Сообщение 1. Распространение // Известия МН-АН РК, сер. биол. и мед., № 3. Алматы, 1998 а. - Б. 29-39.
6. Исбеков К.Б., Асылбекова С.Ж., Тимирханов С.Р. Перспективы сохранения генофонда редких и исчезающих видов рыб озера Балхаш // Вестник КазНУ, сер. биол., № 3 (29). Алматы, 2006. - Б. 226-231.
7. Красная книга Республики Казахстан. Т. 1. Животные Ч. 1. Позвоночные. Изд.4-е, исправленное и дополненное – Алматы, 2008. – 315 б.
8. Mamilov, N. & Karimov, B. 2020. Perca schrenkii. The IUCN Red List of Threatened Species 2020:e.T40709A156765012. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.20203.RLTS.T40709A156765012.en. Accessed on 18 July 2025.
9. Дукравец Г.М. Опыт применения современных категорий и критериев МСОП для Красной книги на примере ихтиофауны Балхаш-Алакольского бассейна// Вестник КазНУ сер. экол., № 1 (33). Алматы, 2012. - Б. 54-59.
10. Цой В.Н., Асылбекова С.Ж. Линейный рост балхашского окуня Perca schrenki Kessler в водоемах Балхаш-Илийского бассейна. Вестник АГТУ. Сер.: Рыбное хозяйство. 2012. №2. Б. 89-92. https://vestnik.astu.org/ru/nauka/article/31884 .
11. Мина М.В. Некоторые наблюдения, касающиеся распространения балхашского окуня Perca schrenki Kessler и его взаимоотношений с обыкновенным окунем Perca fluviatilis L. // Вопросы ихтиологии. – 1974. – Т. 14, вып. 2. – Б. 332-334.
12. Balzhan Toxabayeva, Kuanysh Isbekov, Aleksandr Litvinenko, Saule Assylbekova, Gulmira Ablaisanova, Svetlana Dolgopolova, Mukhtar Baibatshanov4, Zhazira Bazarbayeva Rare and endangered populations of Fringebarbel sturgeon, Acipenser nudiventris Lovetsky, 1828, in Kapshagai Reservoir and Ili River on the territory of the Republic of Kazakhstan// Caspian Journal of Environmental Sciences, Vol. 23 No. 1 pp. 63-70. http://doi:10.22124/cjes.2025.8538.
13. Мамилов Н.Ш., Балабиева Г.К., Митрофанов И.В. Проблемы сохранения аборигенной ихтиофауны Иле-Балкашского бассейна//Казахстанский зоологический ежегодник Selevinia, 2011. – Б. 66-71. https://zoomet.ru/zhurnal/Selevinia-2011.
14. Мамилов Н.Ш., Дукравец Г.М. Балхашский окунь (Perca schrenkii Kessler, 1874) – эндемик Балхашского бассейна/ Selevinia, 2016, Б. 7-19. https://zoomet.ru/zhurnal/Selevinia-2016.
15. Стрельников А. С., Терещенко В. Г., Стрельникова А. П. Анализ последствий массовой акклиматизации и саморасселения новых видов рыб и их влияние на аборигенную ихтиофауну в водоемах Балхашской зоогеографической провинции. // Вестн. АГТУ, сер. рыб. хоз., 2016, № 3, Б. 37-44. https://doi.org/10.24143/2073-5529.
16. Дукравец Г. М., Мамилов Н. Ш., Митрофанов И. В. Рыбы Казахстана: аннотированный список, исправленный и дополненный //Selevinia. – 2016. Т. 24. Б. 47-71. https://zoomet.ru/zhurnal/Selevinia-2016.
17. Правдин И.Ф. Руководство по изучению рыб. М.: Пищевая промышленность. 1966. – Б.376.
18. Стерлигова О.П. Методы определения возраста рыб и его практическое значение: учебное пособие. Петрозаводск: Карельский научный центр РАН. 2016, Б. 23-33.
19. Аблайсанова Г.М., Исбеков Қ.Б., Сансызбаев Е.Т., Аубакирова М.О. Қапшағай суқоймасындағы көксеркенің (Sander lucioperca) морфобиологиялық сипаттамасы және қазіргі кездегі жағдайы//Вестник науки Казахского агротехнического исследовательского университета имени С.Сейфуллина: междисциплинарный № 2 (125) 2025. Б. 84-96. https://doi.org/10.51452/kazatu.2025.2(125).1886.
20. QGIS Development Team. 2021. QGIS 3.22.1. Geographic Information System. Open-Source Geospatial Foundation Project: http://qgis.osgeo.org.
21. Мұқатай А.А., Долгополова С.Ю., Айтқалиева А.А., Аблайсанова Г.М. Шу ауданындағы су айдындардың гидрологиялық жағдайлары мен су сапасы// Ізденістер, нәтижелер, №3 (107) 2025. Б. 549-557. https://doi.org/10.37884/3-2025/53.
22. 2024 жылғы 1 шілде мен 2025 жылғы 1 шілде аралығында балық ресурстары мен басқа да су жануарларын алып қою лимиттерін бекіту туралы / «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 9-бабы 1-тармағының 55 тармақшасы. Б.4. https://adilet.zan.kz/kaz/docs.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ . Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 74–85. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/09.

(1)ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ . Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 74-85. https://doi.org/10.37884/4-2025/09.

ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ . (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 74-85. https://doi.org/10.37884/4-2025/09

ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ . Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 74–85, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/09. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1118. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 74-85. https://doi.org/10.37884/4-2025/09.

“ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 74–85. doi:10.37884/4-2025/09.

[1]“ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 74–85, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/09.

“ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 74-85, https://doi.org/10.37884/4-2025/09.

“ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 74–85. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1118.

1.ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ . Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):74-85. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1118

1.ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ МАҢЫЗЫ БАР СУ АЙДЫНДАРЫНДА БАЛҚАШ АЛАБҰҒАСЫНЫҢ (PERCA SCHRENKI KESSLER, 1874) ТАРАЛУЫ . Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):74-85. doi:10.37884/4-2025/09

[1] 1. Аблайсанова Г.М. Жиделікөлдегі балқаш алабұғасының (Perca schrenkii kessler) морфологиялық талдау нәтижелері // Ізденістер, нәтижелер, № 3 (83). ISSN 2304-3334. 2019.- Б. 62-68. https://journal.kaznaru.edu.kz.

[2] 2. Mamilov, N.S., Mitrofanov, I.V., Balavieva, G.K., Khabibulin, F.K., Mamilov, A.S. and Ibragimova, N.A. 2015. Indigenous fish species in the modern ichthyofauna of the Balkhash basin. XV European Congress of Ichthyology. Abstract book: 23. Porto. https://dx.doi.org/10.3389/conf.fmars.2015.03.00043.

[3] 3. Mamilov, N.S. Biology of Balkhash Perch (Perca schrenkii Kessler, 1874). © 2016 by Taylor & Francis Group, LLC. рp. 47-72. https://dx.doi.org/10.1201/b18806-4.

[4] 4. Митрофанов В.П., Дукравец Г.М. Некоторые теоретические и практические аспекты акклиматизации рыб в Казахстане// Рыбы Казахстана. – Алма-Ата: Ғылым, 1992. Т.5. – С. 329-371.

[5] 5. Дукравец Г.М. Современное состояние популяции балхашского окуня Perca в бассейне реки Или. Сообщение 1. Распространение // Известия МН-АН РК, сер. биол. и мед., № 3. Алматы, 1998 а. - Б. 29-39.

[6] 6. Исбеков К.Б., Асылбекова С.Ж., Тимирханов С.Р. Перспективы сохранения генофонда редких и исчезающих видов рыб озера Балхаш // Вестник КазНУ, сер. биол., № 3 (29). Алматы, 2006. - Б. 226-231.

[7] 7. Красная книга Республики Казахстан. Т. 1. Животные Ч. 1. Позвоночные. Изд.4-е, исправленное и дополненное – Алматы, 2008. – 315 б.

[8] 8. Mamilov, N. & Karimov, B. 2020. Perca schrenkii. The IUCN Red List of Threatened Species 2020:e.T40709A156765012. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.20203.RLTS.T40709A156765012.en. Accessed on 18 July 2025.

[9] 9. Дукравец Г.М. Опыт применения современных категорий и критериев МСОП для Красной книги на примере ихтиофауны Балхаш-Алакольского бассейна// Вестник КазНУ сер. экол., № 1 (33). Алматы, 2012. - Б. 54-59.

[10] 10. Цой В.Н., Асылбекова С.Ж. Линейный рост балхашского окуня Perca schrenki Kessler в водоемах Балхаш-Илийского бассейна. Вестник АГТУ. Сер.: Рыбное хозяйство. 2012. №2. Б. 89-92. https://vestnik.astu.org/ru/nauka/article/31884 .

[11] 11. Мина М.В. Некоторые наблюдения, касающиеся распространения балхашского окуня Perca schrenki Kessler и его взаимоотношений с обыкновенным окунем Perca fluviatilis L. // Вопросы ихтиологии. – 1974. – Т. 14, вып. 2. – Б. 332-334.

[12] 12. Balzhan Toxabayeva, Kuanysh Isbekov, Aleksandr Litvinenko, Saule Assylbekova, Gulmira Ablaisanova, Svetlana Dolgopolova, Mukhtar Baibatshanov4, Zhazira Bazarbayeva Rare and endangered populations of Fringebarbel sturgeon, Acipenser nudiventris Lovetsky, 1828, in Kapshagai Reservoir and Ili River on the territory of the Republic of Kazakhstan// Caspian Journal of Environmental Sciences, Vol. 23 No. 1 pp. 63-70. http://doi:10.22124/cjes.2025.8538.

[13] 13. Мамилов Н.Ш., Балабиева Г.К., Митрофанов И.В. Проблемы сохранения аборигенной ихтиофауны Иле-Балкашского бассейна//Казахстанский зоологический ежегодник Selevinia, 2011. – Б. 66-71. https://zoomet.ru/zhurnal/Selevinia-2011.

[14] 14. Мамилов Н.Ш., Дукравец Г.М. Балхашский окунь (Perca schrenkii Kessler, 1874) – эндемик Балхашского бассейна/ Selevinia, 2016, Б. 7-19. https://zoomet.ru/zhurnal/Selevinia-2016.

[15] 15. Стрельников А. С., Терещенко В. Г., Стрельникова А. П. Анализ последствий массовой акклиматизации и саморасселения новых видов рыб и их влияние на аборигенную ихтиофауну в водоемах Балхашской зоогеографической провинции. // Вестн. АГТУ, сер. рыб. хоз., 2016, № 3, Б. 37-44. https://doi.org/10.24143/2073-5529.

[16] 16. Дукравец Г. М., Мамилов Н. Ш., Митрофанов И. В. Рыбы Казахстана: аннотированный список, исправленный и дополненный //Selevinia. – 2016. Т. 24. Б. 47-71. https://zoomet.ru/zhurnal/Selevinia-2016.

[17] 17. Правдин И.Ф. Руководство по изучению рыб. М.: Пищевая промышленность. 1966. – Б.376.

[18] 18. Стерлигова О.П. Методы определения возраста рыб и его практическое значение: учебное пособие. Петрозаводск: Карельский научный центр РАН. 2016, Б. 23-33.

[19] 19. Аблайсанова Г.М., Исбеков Қ.Б., Сансызбаев Е.Т., Аубакирова М.О. Қапшағай суқоймасындағы көксеркенің (Sander lucioperca) морфобиологиялық сипаттамасы және қазіргі кездегі жағдайы//Вестник науки Казахского агротехнического исследовательского университета имени С.Сейфуллина: междисциплинарный № 2 (125) 2025. Б. 84-96. https://doi.org/10.51452/kazatu.2025.2(125).1886.

[20] 20. QGIS Development Team. 2021. QGIS 3.22.1. Geographic Information System. Open-Source Geospatial Foundation Project: http://qgis.osgeo.org.

[21] 21. Мұқатай А.А., Долгополова С.Ю., Айтқалиева А.А., Аблайсанова Г.М. Шу ауданындағы су айдындардың гидрологиялық жағдайлары мен су сапасы// Ізденістер, нәтижелер, №3 (107) 2025. Б. 549-557. https://doi.org/10.37884/3-2025/53.

[22] 22. 2024 жылғы 1 шілде мен 2025 жылғы 1 шілде аралығында балық ресурстары мен басқа да су жануарларын алып қою лимиттерін бекіту туралы / «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 9-бабы 1-тармағының 55 тармақшасы. Б.4. https://adilet.zan.kz/kaz/docs.