СТРУКТУРНО-АГРЕГАТНЫЙ СОСТАВ И ВОДОПРОЧНОСТЬ ПОЧВЫ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ СПОСОБОВ ОБРАБОТКИ ПОЧВЫ В УСЛОВИЯХ ЮГО-ВОСТОКА КАЗАХСТАНА

Гуля Куныпияева; Рауан Жапаев; Шолпан Бастаубаева; Жумагали Оспанбаев; Асель Майбасова; Ербол Жусупбеков

doi:10.37884/2-1-2024/565

Аңдатпа

Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тәлімі жерлерді игеру және ұтымды пайдалану үшін топырақты өңдеудің екі тәсілі зерттелді: жаздық бидай мен жаздық арпаны өсіру кезінде 22-24 см жырту және нөлдік өңдеу. Зерттеу барысында топырақты нөлдік өңдеу тәсілімен өсіру жаздық бидай мен жаздық арпаның 65-69% егістік қабатының тамаша агрегаттық жай-күйін қалыптастыруға ықпал еткені анықталды. ал су өткізбейтін агрегаттардың құрамы бойынша топырақты нөлдік өңдеу нұсқаларында 19,3-21,8%, бұл топырақ құрылымының су өткізгіштігінің қанағаттанарлықсыздығын куәландырады және олардағы су өткізгіш агрегаттардың құрамын арттыру үшін органикалық тыңайтқыштар енгізу қажет, көпжылдық шөптерді егу, сондай-ақ сидераттарды немесе жабынды дақылдарды пайдаланудың маңызы зор.Топырақты нөлдік өңдеу кезінде топырақтың оңтайлы тығыздығының деңгейін 1,19-1,23 г/см3 бос, әлсіз тығыздалған күйден 1,32-1,39 г/см3 тығыздыққа дейін арттыру үрдісі сақталды, әсіресе топырақты нөлдік өңдеу кезінде. Жаздық бидай мен жаздық арпа астығының өнімділігі дақылдарға, оның сортына және топырақты өңдеу тәсілдеріне байланысты 28,4-38,9 ц/га аралығында ауытқыды, жаздық арпа Сымбаттың сорты астықтың жоғары өнімділігін қамтамасыз етті, жаздық бидай 20-22 см жыртқан тәсілде перспективті нөмір, ал топырақты нөлдік өңдеу кезінде барлығы 2,5 және 1,5 ц/га төмен болды. ANOVA-ның екі факторлы талдауы негізінде жаздық бидай мен жаздық арпаның өнімділігін қалыптастыруға арналған сорттардың үлесі зерттеу жылына байланысты болды және 40,9-62,2% аралығында ауытқыды, ал топырақты өңдеу тәсілдерінің үлесі 22,4-32,2% аралығында болды. Дән өнімділігін қалыптастыруға көбінесе зерттелетін дақылдар мен сорттар тәуелді болды, тәуелділік жылдар өткен сайын ұлғая түсті, бұл зерттелетін дақылдардың өсу кезеңдеріндегі метеожағдайларға байланысты болды.

нөлдік өңдеу, жаздық арпа, жаздық бидай, өнімділік, топырақ құрылымы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Карабаев М. и др. Технологии нулевой обработки и прямого посева для возделывания зерновых культур в Северном Казахстане. Алматы-Астана, 2005. – 64 с.
2. Karabayev M., Wall P., Sayre K., Zhapayev R., Akhmetova A., Zelenskiy Yu., Fileccia T., Friedrich T., Guadagni M., Morgounov A., Braun H-J. Adoption, advancement and impact of conservation agriculture in Kazakhstan // The Proceedings of the 9th International Wheat Conference, Sydney, Australia. 2015. –Р.57.
3. Киреев А.К., Сапаров А.С. Научные основы применения нулевой обработки почвы на богарных землях юго-востока Казахстана. Почвоведения и агрохимия №1. 2010. -С.45-49.
4. Киреев А.К. Научные основы богарного земледелия на Юго-востоке Казахстана. М-во сел. хоз-ва Респ. Казахстан, АО "КазАгроИнновация", Каз. науч.-исслед. ин-т земледелия и растениеводства. - Алматы: Асыл кiтап, 2010. - 327 с.
5. Zhapayev R., Toderich K., Kunypiyaeva G., Kurmanbayeva M., Mustafayev M., Ospanbayev Zh., Omarova A., Kusmangazinov A. Screening of sweet and grain sorghum genotypes for green biomass production in different regions of Kazakhstan. Journal of water and land development. DOI: 10.24425/jwld.2023.143752 2023, No. 56 (I–III): 1–9.
6. Кураченко Н. Л., Колесников А. С. Романов В. Н. Влияние обработки почвы на агрофизическое состояние чернозема и продуктивность яровой пшеницы // Сибирский вестник сельскохозяйственной науки. 2018. Т. 48. № 1. С. 44–50. https:// doi.org 10.26898/0370-8799-2018-1-6.
7. Поляков Д. Г. Обработка почвы и прямой посев: агрофизические свойства черноземов и урожайность полевых культур // Земледелие. 2021. № 2. С. 37–43. doi: 10.24411/0044- 3913-2021-10208. Как показывают результаты проведенных исследований Бакирова Прямой посев и No-till в Оренбуржье / Ф. Г. Бакиров, Д. Г. Поляков, А. В. Халин и др. // Известия Оренбургского государственного аграрного университета. 2018. № 5 (73). С. 50–54.
8. Blanco-Canqui H., Ruis S. J. No-tillage and soil physical environment // Geoderma. 2018. Vol. 326. P. 164–200. https://doi. org/10.1016/j.geoderma.2018.03.011.
9. Казаков Г.И. Обработка почвы в Среднем Поволжье. Самара: СамВен, 1997. 196 с.
10. Ковалев В.П. Плотность сложения почвы и урожай. Почвоведение. 1992. 11: 111-115.
11. Кузнецова И.В., Азовцева Н.А., Бондарев А.Г. Нормативы изменения физических свойств почв степной, сухостепной, полупустынной зон европейской территории России. Бюллетень Почвенного института им. В.В. Докучаева. 2011. Вып. 67. -С.3-19.
12. Kovtunova N. A., Kovtunov V. V., Romanyukin A. E., Ermolina G. M. Grass sorghum productivity depending on meteorological conditions. Agrarnaya nauka Evro-Severo-Vostoka = Agricultural Science Euro-North-East. 2022;23(3):334-342. (In Russ.). DOI: https://doi.org/10.30766/2072-9081.2022.23.3.334-342
13. The potential mechanism of longterm conservation tillage effects on maize yield in the black soil of Northeast China / S. Zhang, X. Chen, S. Jia, et al. // Soil and Tillage Research. 2015. 154. 84–90. http:// dx.doi.org/10.1016/j.still.2015.06.002.
14. Жусупбеков Е.К., Амангалиев Б.М., Хидиров А.Э., Байтаракова Қ.Ж., Рустемова К.У. Влияние способов обработки почвы и минеральных удобрений на урожайность сафлора, возделываемого в условиях светло-каштановых почвах юго-востока Казастана // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №3 (99) 2023.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 284–294. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/565.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 284-294. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/565.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 284-294. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/565

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 284–294, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/565. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/565. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 284-94. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/565.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 284–294. doi:10.37884/2-1-2024/565.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 284–294, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/565.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 284-9, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/565.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 284–294. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/565.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):284-9. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/565

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПЫРАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-АГРЕГАТТЫҚ ҚҰРАМЫ МЕН СУ ӨТКІЗГІШТІГІ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):284-294. doi:10.37884/2-1-2024/565

[1] 1. Карабаев М. и др. Технологии нулевой обработки и прямого посева для возделывания зерновых культур в Северном Казахстане. Алматы-Астана, 2005. – 64 с.

[2] 2. Karabayev M., Wall P., Sayre K., Zhapayev R., Akhmetova A., Zelenskiy Yu., Fileccia T., Friedrich T., Guadagni M., Morgounov A., Braun H-J. Adoption, advancement and impact of conservation agriculture in Kazakhstan // The Proceedings of the 9th International Wheat Conference, Sydney, Australia. 2015. –Р.57.

[3] 3. Киреев А.К., Сапаров А.С. Научные основы применения нулевой обработки почвы на богарных землях юго-востока Казахстана. Почвоведения и агрохимия №1. 2010. -С.45-49.

[4] 4. Киреев А.К. Научные основы богарного земледелия на Юго-востоке Казахстана. М-во сел. хоз-ва Респ. Казахстан, АО "КазАгроИнновация", Каз. науч.-исслед. ин-т земледелия и растениеводства. - Алматы: Асыл кiтап, 2010. - 327 с.

[5] 5. Zhapayev R., Toderich K., Kunypiyaeva G., Kurmanbayeva M., Mustafayev M., Ospanbayev Zh., Omarova A., Kusmangazinov A. Screening of sweet and grain sorghum genotypes for green biomass production in different regions of Kazakhstan. Journal of water and land development. DOI: 10.24425/jwld.2023.143752 2023, No. 56 (I–III): 1–9.

[6] 6. Кураченко Н. Л., Колесников А. С. Романов В. Н. Влияние обработки почвы на агрофизическое состояние чернозема и продуктивность яровой пшеницы // Сибирский вестник сельскохозяйственной науки. 2018. Т. 48. № 1. С. 44–50. https:// doi.org 10.26898/0370-8799-2018-1-6.

[7] 7. Поляков Д. Г. Обработка почвы и прямой посев: агрофизические свойства черноземов и урожайность полевых культур // Земледелие. 2021. № 2. С. 37–43. doi: 10.24411/0044- 3913-2021-10208. Как показывают результаты проведенных исследований Бакирова Прямой посев и No-till в Оренбуржье / Ф. Г. Бакиров, Д. Г. Поляков, А. В. Халин и др. // Известия Оренбургского государственного аграрного университета. 2018. № 5 (73). С. 50–54.

[8] 8. Blanco-Canqui H., Ruis S. J. No-tillage and soil physical environment // Geoderma. 2018. Vol. 326. P. 164–200. https://doi. org/10.1016/j.geoderma.2018.03.011.

[9] 9. Казаков Г.И. Обработка почвы в Среднем Поволжье. Самара: СамВен, 1997. 196 с.

[10] 10. Ковалев В.П. Плотность сложения почвы и урожай. Почвоведение. 1992. 11: 111-115.

[11] 11. Кузнецова И.В., Азовцева Н.А., Бондарев А.Г. Нормативы изменения физических свойств почв степной, сухостепной, полупустынной зон европейской территории России. Бюллетень Почвенного института им. В.В. Докучаева. 2011. Вып. 67. -С.3-19.

[12] 12. Kovtunova N. A., Kovtunov V. V., Romanyukin A. E., Ermolina G. M. Grass sorghum productivity depending on meteorological conditions. Agrarnaya nauka Evro-Severo-Vostoka = Agricultural Science Euro-North-East. 2022;23(3):334-342. (In Russ.). DOI: https://doi.org/10.30766/2072-9081.2022.23.3.334-342

[13] 13. The potential mechanism of longterm conservation tillage effects on maize yield in the black soil of Northeast China / S. Zhang, X. Chen, S. Jia, et al. // Soil and Tillage Research. 2015. 154. 84–90. http:// dx.doi.org/10.1016/j.still.2015.06.002.

[14] 14. Жусупбеков Е.К., Амангалиев Б.М., Хидиров А.Э., Байтаракова Қ.Ж., Рустемова К.У. Влияние способов обработки почвы и минеральных удобрений на урожайность сафлора, возделываемого в условиях светло-каштановых почвах юго-востока Казастана // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №3 (99) 2023.