ПОСЕВНЫЕ КАЧЕСТВА СЕМЯН И РАЗВИТИЕ КОРНЕВОЙ СИСТЕМЫ СОРТОВ ДЫНИ РАЗНОГО СРОКОВ СОЗРЕВАНИЯ В УСЛОВИЯХ ПРЕДГОРНО-СТЕПНОЙ И ПРЕДГОРНОЙ ЗОНЫ КАЗАХСТАНА

Жарас  Мамырбеков; Эльвира  Тайшыбаева; Акбопе  Айтбаева

doi:10.37884/2-2024/19

Аңдатпа

Жоғары сапалы тұқым қауын өсімдіктерінің өсуі мен дамуының маңызды факторларының бірі болып табылады. Тұқым сапасын сипаттау келесі көрсеткіштер бойынша жүргізілді: 1000 тұқымның салмағы, зертханалық және далалық өнгіштігі, эмбриондық тамырдың ұзындығы және түйіршік жапырағының өлшемі. Жұмыс нәтижесі бойынша аймақтар бойынша 1000 тұқымның ең жоғары салмағы Муза сортында – 69,3 – 72,3 г, ал ең төменгісі Таисия сортында – 40,9 – 41,3 г болды. Тұқымның өнгіштігін зертханалық талдау барлық зерттелетін сорттардың тұқымдарының бірінші категорияға сәйкес келетінін, екі аймақта да сорт ерекшелігіне байланысты 98,7%-дан 100%-ға дейін ауытқығанын көрсетті. Бағалау нәтижелері көрсеткендей, еуропалық түрдің ерте пісетін сорттары өсу ортасы жағдайына икемді және аз талап етеді, ал ортаазиялық түрлерінің орташа және ортадан кеш пісетін сорттары топырақ-климаттық жағдайларын көбірек талап етеді. Тау бөкрері жағдайында бұл сорттардың тамыр жүйесінің дамуы тау етегі жазықтық аймағымен салыстырғанда төмен нәтиже көрсетті. Тамыр жүйесінің дамуында әсіресе ортаазиялық түрінің Майская және Муза сорттары төмен нәтиже көрсетті. Вегетациялық кезеңнің аяғында есепке алу көрсеткіштерінің саны мен өлшемі тиісінше болды: тамыр түбірінің ұзындығы - 48,1 және 52,5 см, бүйір тамырларының саны - 16,2 және 15,7 дана және бүйірлік тамырлардың таралу диаметрі - 140,3 және 142,2 см.

қауын, сорт, дақыл, тұқым, өну, жеміс, тамыр, сабақ

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан / https://stat.gov.kz/official/industry/14 - 2020 г
2. Гуцалюк Т.Г. //Вестник с.-х. науки Казахстана. – Алматы: Бастау, 1997. – № 5. - 23-31 с.
3. Гуцалюк Т.Г., Мамырбеков Ж.Ж., Тайшибаева Э.У. Актуальные проблемы бахчеводства в Казахстане //Современное состояние картофелеводства и овощеводства и их научное обеспечение/ Сборник Международной научно практической конференции. Республика Казахстан. – Алматы: Изд. Алепрон, 2006. – 776 с.
4. Гуцалюк Т.Г. // Бахчеводство Казахстана – А: РГП «НИИ экономики и развития сельских территорий» С.33-36
5. Гуцалюк Т.Г., Айтбаев Т.Е. // Научное обеспечение Бахчеводства Казахстана: история, современное состояние и перспективы развития, МСХ РК АО « КазАгроИнновация», КазНИИКО, Алматы-2012 -95 с.
6. Синча К. П. Практическая селекция арбуза ББСОС // Современное состояние и перспективные развития селекции, и семеноводство овощных культур: Международный симпозиум, 9-12 августа, 2005 г, матер. Докл., сообщ., том II, М-2005. - 252-253 с.
7. Белик В.Ф. Методика опытного дела в овощеводстве и бахчеводстве. – М.: Агропромиздат, 1992. – 64-22 с.
8. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. – М.: Колос, 1980. –169-184 с.
9. T. E. Aitbayev, Zh. Zh. Mamyrbekov, A. T. Aitbaeva , B. D. Zorzhanov The Ecological Variety Testing of Foreign Melon and Watermelon Hybrids in the Climatic Conditions of Southeastern Kazakhstan IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 2021 year, page 1-7This content was downloaded from IP address 2.73.46.234 on 15/10/2021 at 05:10 – 2 с.
10. Гуцалюк Т. Г. Методика селекции арбуза и дыни. КазНИИКОХ – А: РНИ «Бастау», 1998. - С. 76
11. Мамырбеков Ж.Ж., Айтбаев Т.Е., Тайшибаева Э.У., Айтбаева А.Т. Результаты оценки питомника адаптации дыни по хозяйственно-ценным признакам в условиях юго-востока Казахстана// ж. «Ізденістер, нәтижелер - Исследования, результаты». - Алматы, 2020. - №2 (86). - С.266-273.
12. Akbope Aitbayeva, Berik Zorzhanov, Zharas Mamyrbekov, Damira Absatarova, Birzhan Rakhymzhanov, Meruert Koshmagambetova Comparison of different types of fertilizers on growth, yield and quality properties of watermelon (Citrullus lanatus) in the Southeast of Kazakhstan, Eurasian Journal of Soil Science 2021, 10(4), 302 – 307
13. Aitbayev T.E., Mamyrbekov Zh. Zh., Aitbayeva A.T. Turegeldiyev B.A., Rakhymzhanov B.S. The influence of biorganic fertilizers on productivity and quality of vegetables in the system of "green" vegetable farming in the conditions of the south-east of Kazakhstan/ OnLine Journal of Biological Sciences. 2018. 18(3). - рр. 277-284.
14. Мамырбеков Ж. Ж, Бурибаева Л.А., Тайшибаева Э.У. Қауынның коллекциялық сорт үлгілері шаруашылық-бағалы белгілерін қазақстанның оңтүстік-шығысында бағалау Ж-л «Известия» НАН РК № 2 С. 55. 2016 г.
15. Мамырбеков Ж.Ж., Бурибаева Л.А., Тайшибаева Э.У., Карипов М.М. Оценка коллекционных образцов дыни по хозяйственно-ценным признакам в услових юго-востока Казахстана // Сборник материалов международной научно-практической конференции (22-23 июля 2016 г, Кайнар) к 70-летию КазНИИКО «Научно-инновационные основы развития картофелеводства, овощеводства и бахчеводства в республике Казахстан», Кайнар – 2016 г С.321.
16. Тайшибаева Э.У., Нусупова А.О., Мамырбеков Ж.Ж. Оценка коллекционных образцов арбуза на продуктивность в условиях юго-востока Казахстана // Ж-л «Вестник с-х наук Казахстана» № 3-4 С.21. 2016 г
17. Тайшибаева Э.У., Нусупова А.О., Мамырбеков Ж.Ж., Турумбетов Т. Қазақстанның оңтүстік-шығысы жағдайында қарбыздың коллекциялық сортүлгілерін шаруашылық-құнды белгілері арқылы бағалау // Сборник материалов международной научно-практической конференции (22-23 июля 2016 г, Кайнар) к 70-летию КазНИИКО «Научно-инновационные основы развития картофелеводства, овощеводства и бахчеводства в республике Казахстан», Кайнар – 2016 г С.478
18. Мамырбеков Ж.Ж., Тайшибаева Э.У., Айтбаева А.Т. Экологическое испытание зарубежных сортообразцов дыни в условиях Юго-Востока Казахстана // сборник материалов Международной научно-практической конференции «Актуальные проблемы агронауки в условиях адаптации к глобальному изменению климата», посвященной 75-летию доктора сельскохозяйственных наук, профессора, академика НАН РК и АСХН РК Мейірман Ғалиолла Төлендіұлы (17-18 июня 2021 года) С. 203-207
19. Дютин К.Е., Просвирннн В.И. Характер наследования основных хозяйственно- ценных признаков арбуза и дыни. Общая и специфическая комбинационная способность линий арбуза и дыни. Селекция и технология орошаемого бахч., ВНИИОБ, 1978, Вып. 7. С. 20-23.
20. Тайпакова А.А. Оценка образцов дыни из коллекции ВИР по комплексу хозяйственно ценных признаков, сборник научных трудов // Современные технологии возделывания сельскохозяйственных культур, Астрахань 2018. С.157
21. Соколова В.К. Методика селекции арбузов на транспортабельность плодов / Сборник статей молод. учен. и аспир. - М: НИИОХ, 1969. С. 213-220.
22. Қазақстан Республикасында пайдалануға ұсынылған селекциялық жетістікдердің мемлекеттік тізбесі (Ресми басылым) / Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Ауыл шаруашылығы дақылдарын сорттық сынау жөніндегі мемелекеттік РММ-сі» 58-61 б.
23. Айтбаева А.Т., Мамырбеков Ж.Ж. «Закладка опытов по биологизации основных агротехнологий бахчевых культур и оценка сортообразцов арбуза и дыни по морфологическим признакам», Ist International Scientific and Praktikal Internet Conference, «Шляхи развитку науки в сучасних кризових умовах», 28-29 мая, 2020. ж-л «Way Sciеnce», Dnipro (Ukraina) – 2020. - 13 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler. 2 (102) (Jun. 2024), 200–209. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2024/19.

(1)ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler 2024, No. 2 (102), 200-209. https://doi.org/10.37884/2-2024/19.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ. (2024). Izdenister Natigeler, 2 (102), 200-209. https://doi.org/10.37884/2-2024/19

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (102), p. 200–209, 2024. DOI: 10.37884/2-2024/19. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/524. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2 (102) (June): 200-209. https://doi.org/10.37884/2-2024/19.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ” (2024) Izdenister natigeler, (2 (102), pp. 200–209. doi:10.37884/2-2024/19.

[1]“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ”, Izdenister natigeler, no. 2 (102), pp. 200–209, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-2024/19.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (102), June 2024, pp. 200-9, https://doi.org/10.37884/2-2024/19.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ”. Izdenister natigeler, no. 2 (102) (June 29, 2024): 200–209. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/524.

1.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (102):200-9. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/524

1.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАУ БӨКТЕРІ ЖӘНЕ ТАУЛЫ ЖАЗЫҚТЫ АЙМАҚТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАУЫН СОРТТАРЫ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЕГІСТІК САПАСЫ ЖӘНЕ ТАМЫР ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler. 2024;(2 (102):200-209. doi:10.37884/2-2024/19

[1] 1. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан / https://stat.gov.kz/official/industry/14 - 2020 г

[2] 2. Гуцалюк Т.Г. //Вестник с.-х. науки Казахстана. – Алматы: Бастау, 1997. – № 5. - 23-31 с.

[3] 3. Гуцалюк Т.Г., Мамырбеков Ж.Ж., Тайшибаева Э.У. Актуальные проблемы бахчеводства в Казахстане //Современное состояние картофелеводства и овощеводства и их научное обеспечение/ Сборник Международной научно практической конференции. Республика Казахстан. – Алматы: Изд. Алепрон, 2006. – 776 с.

[4] 4. Гуцалюк Т.Г. // Бахчеводство Казахстана – А: РГП «НИИ экономики и развития сельских территорий» С.33-36

[5] 5. Гуцалюк Т.Г., Айтбаев Т.Е. // Научное обеспечение Бахчеводства Казахстана: история, современное состояние и перспективы развития, МСХ РК АО « КазАгроИнновация», КазНИИКО, Алматы-2012 -95 с.

[6] 6. Синча К. П. Практическая селекция арбуза ББСОС // Современное состояние и перспективные развития селекции, и семеноводство овощных культур: Международный симпозиум, 9-12 августа, 2005 г, матер. Докл., сообщ., том II, М-2005. - 252-253 с.

[7] 7. Белик В.Ф. Методика опытного дела в овощеводстве и бахчеводстве. – М.: Агропромиздат, 1992. – 64-22 с.

[8] 8. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. – М.: Колос, 1980. –169-184 с.

[9] 9. T. E. Aitbayev, Zh. Zh. Mamyrbekov, A. T. Aitbaeva , B. D. Zorzhanov The Ecological Variety Testing of Foreign Melon and Watermelon Hybrids in the Climatic Conditions of Southeastern Kazakhstan IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 2021 year, page 1-7This content was downloaded from IP address 2.73.46.234 on 15/10/2021 at 05:10 – 2 с.

[10] 10. Гуцалюк Т. Г. Методика селекции арбуза и дыни. КазНИИКОХ – А: РНИ «Бастау», 1998. - С. 76

[11] 11. Мамырбеков Ж.Ж., Айтбаев Т.Е., Тайшибаева Э.У., Айтбаева А.Т. Результаты оценки питомника адаптации дыни по хозяйственно-ценным признакам в условиях юго-востока Казахстана// ж. «Ізденістер, нәтижелер - Исследования, результаты». - Алматы, 2020. - №2 (86). - С.266-273.

[12] 12. Akbope Aitbayeva, Berik Zorzhanov, Zharas Mamyrbekov, Damira Absatarova, Birzhan Rakhymzhanov, Meruert Koshmagambetova Comparison of different types of fertilizers on growth, yield and quality properties of watermelon (Citrullus lanatus) in the Southeast of Kazakhstan, Eurasian Journal of Soil Science 2021, 10(4), 302 – 307

[13] 13. Aitbayev T.E., Mamyrbekov Zh. Zh., Aitbayeva A.T. Turegeldiyev B.A., Rakhymzhanov B.S. The influence of biorganic fertilizers on productivity and quality of vegetables in the system of "green" vegetable farming in the conditions of the south-east of Kazakhstan/ OnLine Journal of Biological Sciences. 2018. 18(3). - рр. 277-284.

[14] 14. Мамырбеков Ж. Ж, Бурибаева Л.А., Тайшибаева Э.У. Қауынның коллекциялық сорт үлгілері шаруашылық-бағалы белгілерін қазақстанның оңтүстік-шығысында бағалау Ж-л «Известия» НАН РК № 2 С. 55. 2016 г.

[15] 15. Мамырбеков Ж.Ж., Бурибаева Л.А., Тайшибаева Э.У., Карипов М.М. Оценка коллекционных образцов дыни по хозяйственно-ценным признакам в услових юго-востока Казахстана // Сборник материалов международной научно-практической конференции (22-23 июля 2016 г, Кайнар) к 70-летию КазНИИКО «Научно-инновационные основы развития картофелеводства, овощеводства и бахчеводства в республике Казахстан», Кайнар – 2016 г С.321.

[16] 16. Тайшибаева Э.У., Нусупова А.О., Мамырбеков Ж.Ж. Оценка коллекционных образцов арбуза на продуктивность в условиях юго-востока Казахстана // Ж-л «Вестник с-х наук Казахстана» № 3-4 С.21. 2016 г

[17] 17. Тайшибаева Э.У., Нусупова А.О., Мамырбеков Ж.Ж., Турумбетов Т. Қазақстанның оңтүстік-шығысы жағдайында қарбыздың коллекциялық сортүлгілерін шаруашылық-құнды белгілері арқылы бағалау // Сборник материалов международной научно-практической конференции (22-23 июля 2016 г, Кайнар) к 70-летию КазНИИКО «Научно-инновационные основы развития картофелеводства, овощеводства и бахчеводства в республике Казахстан», Кайнар – 2016 г С.478

[18] 18. Мамырбеков Ж.Ж., Тайшибаева Э.У., Айтбаева А.Т. Экологическое испытание зарубежных сортообразцов дыни в условиях Юго-Востока Казахстана // сборник материалов Международной научно-практической конференции «Актуальные проблемы агронауки в условиях адаптации к глобальному изменению климата», посвященной 75-летию доктора сельскохозяйственных наук, профессора, академика НАН РК и АСХН РК Мейірман Ғалиолла Төлендіұлы (17-18 июня 2021 года) С. 203-207

[19] 19. Дютин К.Е., Просвирннн В.И. Характер наследования основных хозяйственно- ценных признаков арбуза и дыни. Общая и специфическая комбинационная способность линий арбуза и дыни. Селекция и технология орошаемого бахч., ВНИИОБ, 1978, Вып. 7. С. 20-23.

[20] 20. Тайпакова А.А. Оценка образцов дыни из коллекции ВИР по комплексу хозяйственно ценных признаков, сборник научных трудов // Современные технологии возделывания сельскохозяйственных культур, Астрахань 2018. С.157

[21] 21. Соколова В.К. Методика селекции арбузов на транспортабельность плодов / Сборник статей молод. учен. и аспир. - М: НИИОХ, 1969. С. 213-220.

[22] 22. Қазақстан Республикасында пайдалануға ұсынылған селекциялық жетістікдердің мемлекеттік тізбесі (Ресми басылым) / Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Ауыл шаруашылығы дақылдарын сорттық сынау жөніндегі мемелекеттік РММ-сі» 58-61 б.

[23] 23. Айтбаева А.Т., Мамырбеков Ж.Ж. «Закладка опытов по биологизации основных агротехнологий бахчевых культур и оценка сортообразцов арбуза и дыни по морфологическим признакам», Ist International Scientific and Praktikal Internet Conference, «Шляхи развитку науки в сучасних кризових умовах», 28-29 мая, 2020. ж-л «Way Sciеnce», Dnipro (Ukraina) – 2020. - 13 с.