ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ  PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ

Женис Кеишилов; Алма Кохметова; Мадина  Кумарбаева; Ерлан  Дутбаев; Айдана  Харіпжанова; Абдельфаттах  А. Дабабат

doi:10.37884/2-2024/12

Аңдатпа

Бидайдың қоңыртат саңырауқұлақ ауруы - Қазақстанның солтүстік және оңтүстік бидай өсірілетін аймақтарында өсімдіктердің ең көп тараған ауру қоздырғыштарының бірі болып табылады және ауылшаруашылық дақылдарының қауыпті ауруларын тудырады. Тат ауруын тудыратын зиянды саңырауқұлақтардың бірі - (Puccinia Recondita) және тамыр шірігінің ауруын тудыратын қоздырғыш (Bipolaris sorokiniana). Бидай өндірісін шектейтін және жоғары өнім алуға кедергі келтіретін негізгі биологиялық фактор бидай сорттарының әртүрлі ауруларға төзімділігінің жоқтығы болып табылады. Жаздық жұмсақ бидай үлгілерінің қоңыртат және тамыр шірігі патогендеріне төзімді немесе төзімсіздігін анықтау үшін, табиғи егіс алқап жағдайында оларға фитопоталогиялық бағалау жұмыстарын жүргізу қажет. Бұл жұмыстың мақсаты Қазақстандық және шетелдік 30 жаздық жұмсақ бидай үлгілерінің қоңыртат және тамыр шірігі ауруларына, төзімділігін анықтау үшін фитопотологиялық бағалау жұмыстарын жүргізу болды. Зерттеулер 2023 жылы, «КазАгроИнновация» қарасты ЖШС «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу институтының» арнайы тәжірибелік зерттеу жұмыстарына арналған егісалқапында жүргіздік. Қоңыр тат қоздырғышына төзімді деп төрт жаздық жұмсақ бидай үлгілері анықталынды: (Линия 1415м, Линия 201м, № 322 / к-30949 және №347/к-38532 Альбидум 24). Сонымен қатар орташа төзімсіз деп танылған он жаздық жұмсақ бидай үлгілері анықталынды: (Линия 205м, №352/к-40599 Саратовская 29, Актюбе 39, Казакстанская 10, Степная 50, Степная 2, Линия Р-1413м, №317/к-28117 Блансар, № 318/к-28130 Смена және №353/к-41218 Саратовская 28). Зерттеу нәтижелері (Puccinia Recondita) және (Bipolaris sorokiniana) қоздырғыштарына төзімді бидай үлгілері мен сорттарды іздеуге және зерттеу жұмыстарын әлдіде жалғастыруды қажет етеді.

жаздық бидай, егісалқап, фитопатология, қоңыртат, саңырауқұлақ ауруы, төзімділік, сорт

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Гриднева Е.Е. Современные тенденции развития рынка пшеницы в Республике Казахстан / [Текст] / Е.Е. Гриднева., Г.Ш. Калиак-парова., О.С. Гусева. // Проблемы агрорынка. – 2018. – 2. – С. 148-154.
2. Агапова В.Д. Эффективность ювенильных генов устойчивости к возбудителю бурой ржавчины озимой пшеницы в фазу проростков в условиях юга России / [Текст] / В.Д. Агапова., О.Ф. Ваганова., Г.В Волкова., // Международный научно-исследова-тельский журнал. – 2020. – No 8 (98) Часть 1. – С. 163-167.
3. Койшыбаев М. Болезни пшеницы / [Текст] / М. Койшыбаев. –Анкара: ФАО, 2018. – 394 с.
4. Koishybayev M.K. Genetic study of wheat resistance to leaf rust / [Текст] / M.K. Koishybayev., A.B. Zhanarbekova., A. M. Kokhmetova. Sh.S. Rsaliev. // Bulletin of NAS RK. – 2010. – 6. – С. 10-15.
5. Койшыбаев М. Особенности распространения особо опасных болезней пшеницы в Казахстане, устойчивость сортов и внутривидовое разнообразие патогенов / [Текст] / М. Койшыбаев. // Иммуногенетическая защита сельскохозяйственных культур от болезней. Теория и практика. – М., Большие Вяземы, 2012. – С.118-126.
6. HUERTA-ESPINO, J. Global status of wheat leaf rust caused by Puccinia triticina. / [Текст] / J. HUERTA-ESPINO., R.P. SINGH., S.S. GERMÁN., B.D. MCCALLUM., R.F. PARK., W.Q. CHEN., S.C. BHARDWAJ., and H. GOYEAU. Euphytica, vol. 1, no. 1, pp. 143-160. http://dx.doi.org/10.1007/ s10681-011-0361-x.
7. Кеишилов Ж.С. Бидайдың сары тат (Puccinia striiformis f.sp. tritici) ауруына алматы облысы бойынша 2019-2021 жылдары жүргізілген мониторингі. [Текст] / Кеишилов Ж.С., Кохметова А.М., Кумарбаева М.Т., Жанузақ Д.К., Рсалиев Ш.С. «Вестник Карагандинского университета, им. Е.А. Букетова. №2 DOI 10.31489/2022BMG2/82-88
8. Кохметова А.М. Қазақстанда өсірілетін бидай сорттарының пиренофороз Pyrenophora tritici-repentis ауруына төзімділігіне фитопатологиялық скрининг жүргізу [Текст]/ А.М. Кохметова, Ж.С. Кеишилов, Қ. Ғалымбек, М.Т. Кумарбаева «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2019. – 213-218 б (ККСОН МОН РК).
9. Кеишилов Ж.С. Күздік бидай коллекциясының пиренофорозға (pyrenophora triticirepentis) төзімділігін бағалау / [Текст] / Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, А.К Маденова, М.Т. Кумарбаева, А.Д. Жигитбекова // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», – Алматы, 2020. № 2 – 128-135 б.
10. Кеишилов Ж.С. Жаздық бидайдың қоңыр тат (puccinia recondita) ауруына солтүстік қазақстанда жүргізілген мониторингі 2019-2021 / [Текст]/ Ж.С. Кеишилов., A.M. Кохметова., M.T. Кумарбаева., A.A. Болатбекова., A.A. Малышева., A.M. Кохметова. // Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С. Сейфуллина // 1(112): 930. DOI: 10.51452/ kazatu.2022.1(112).930
11. Kumarbaeva M.T. Disease monitoring to determine the level of spread and development of the pathogen pyrenophora tritici-repentis in Kazakhstan. / [Текст] / M.T. Kumarbaeva., A.M. Kokhmetova., Zh.S. Keishilov., V. Chudinov., D.K. Zhanuzak. // Herald of science of S. Seifullin KazATU. 1(112): 906. DOI:10.51452/kazatu.2022.1(112).906
12. Кумарбаева М.Т. Идентификация источников устойчивости к желтой ржавчине (Puccinia striiformis westend f. sp. tritici) пшеницы в коллекции озимых образцов. / [Текст] / М.Т. Кумарбаева., А.М. Кохметова., Ж.С. Кеишилов., А.А. Малышева., А.А. Болатбекова. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №2 (98). – С. 89-101. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/09
13. Кеишилов Ж.С. Бидайдың септориоз (Septoria tritici) ауруына алматы облысы бойынша 2022 жылы жүргізілген мониторингі. / [Текст] / Ж.С. Кеишилов., А.М. Кохметова. М.Т. Кумарбаева., А.А. Малышева., Қ. Бахытұлы. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №2 (98). – С. 225-235. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/22
14. Кеишилов Ж.С. Жамбыл және Түркістан облыстары бойынша бидайдың сары тат (puccinia striiformis) ауруының фитосанитарлық мониторингі / [Текст] / Ж.С. Кеишилов., А.М. Кохметова., Р.А. Урозалиев., М.Н. Нұржұма., К.С. Мухаметжанов. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №3 (98). – С. 118-128. DOI: https://doi.org/10.37884/3-2023/12
15. Малышева А.А. Молекулярно-генетический скрининг Lr-генов устойчивости у образцов мягкой яровой пшеницы в условиях юговостока Казахстана / [Текст] / А.А. Малышева., А.М. Кохметова., М.Т. Кумарбаева., Ж.С. Кейшилов., С. Дубекова. // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №3 (99). – С. 92-99. (КОКСНВО).
16. REHMAN A.U. Prospects of Wheat Breeding for Durable Resistance against Brown, Yellow and Black Rust Fungi. / [Текст] / A.U. REHMAN., M. SAJJAD., S.H. KHAN and N. AHMAD., 2013. International journal of agriculture & biology, vol. 15, no. 6, pp. 1209-1220.
17. DADREZAIE S.T. Molecular genetic diversity in Iranian populations of Puccinia triticina, the causal agent of wheat leaf rust. / [Текст] / S.T. DADREZAIE., S. LABABIDI., K. NAZARI., E.M. GOLTAPEH., F. AFSHARI., F. ALO., M. SHAMS-BAKHSH and N. SAFAIE. 2013. American Journal of Plant Sciences, vol. 4, no. 7, pp. 1375-1386. http://dx.doi.org/10.4236/ ajps.2013.47168.
18. DINU L.D. Genetic diversity of Puccinia triticina populations from Romania analysed by randomly amplified polymorphic DNA technique. / [Текст] / L.D. DINU., M. CIUCA., and C.P. CORNEA. 2016. Romanian Biotechnological Letters, vol. 21, 11891.
19. McIntosh R.A. Wheat Rusts an atlas of resistance genes. / [Текст] / R.A. McIntosh., C.R. Wellings., R.F. Park. – Australia: CSIRO, 1995. – 9 р.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2 (102) (Jun. 2024), 122–134. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2024/12.

(1)ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2024, No. 2 (102), 122-134. https://doi.org/10.37884/2-2024/12.

ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. (2024). Izdenister Natigeler, 2 (102), 122-134. https://doi.org/10.37884/2-2024/12

ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (102), p. 122–134, 2024. DOI: 10.37884/2-2024/12. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/503. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2 (102) (June): 122-34. https://doi.org/10.37884/2-2024/12.

“ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ” (2024) Izdenister natigeler, (2 (102), pp. 122–134. doi:10.37884/2-2024/12.

[1]“ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (102), pp. 122–134, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-2024/12.

“ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (102), June 2024, pp. 122-34, https://doi.org/10.37884/2-2024/12.

“ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (102) (June 29, 2024): 122–134. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/503.

1.ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (102):122-34. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/503

1.ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІНІҢ PUCCINIA RECONDITA ЖӘНЕ BIPOLARIS SOROKINIANA АУРУ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПОТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2024;(2 (102):122-134. doi:10.37884/2-2024/12

[1] 1. Гриднева Е.Е. Современные тенденции развития рынка пшеницы в Республике Казахстан / [Текст] / Е.Е. Гриднева., Г.Ш. Калиак-парова., О.С. Гусева. // Проблемы агрорынка. – 2018. – 2. – С. 148-154.

[2] 2. Агапова В.Д. Эффективность ювенильных генов устойчивости к возбудителю бурой ржавчины озимой пшеницы в фазу проростков в условиях юга России / [Текст] / В.Д. Агапова., О.Ф. Ваганова., Г.В Волкова., // Международный научно-исследова-тельский журнал. – 2020. – No 8 (98) Часть 1. – С. 163-167.

[3] 3. Койшыбаев М. Болезни пшеницы / [Текст] / М. Койшыбаев. –Анкара: ФАО, 2018. – 394 с.

[4] 4. Koishybayev M.K. Genetic study of wheat resistance to leaf rust / [Текст] / M.K. Koishybayev., A.B. Zhanarbekova., A. M. Kokhmetova. Sh.S. Rsaliev. // Bulletin of NAS RK. – 2010. – 6. – С. 10-15.

[5] 5. Койшыбаев М. Особенности распространения особо опасных болезней пшеницы в Казахстане, устойчивость сортов и внутривидовое разнообразие патогенов / [Текст] / М. Койшыбаев. // Иммуногенетическая защита сельскохозяйственных культур от болезней. Теория и практика. – М., Большие Вяземы, 2012. – С.118-126.

[6] 6. HUERTA-ESPINO, J. Global status of wheat leaf rust caused by Puccinia triticina. / [Текст] / J. HUERTA-ESPINO., R.P. SINGH., S.S. GERMÁN., B.D. MCCALLUM., R.F. PARK., W.Q. CHEN., S.C. BHARDWAJ., and H. GOYEAU. Euphytica, vol. 1, no. 1, pp. 143-160. http://dx.doi.org/10.1007/ s10681-011-0361-x.

[7] 7. Кеишилов Ж.С. Бидайдың сары тат (Puccinia striiformis f.sp. tritici) ауруына алматы облысы бойынша 2019-2021 жылдары жүргізілген мониторингі. [Текст] / Кеишилов Ж.С., Кохметова А.М., Кумарбаева М.Т., Жанузақ Д.К., Рсалиев Ш.С. «Вестник Карагандинского университета, им. Е.А. Букетова. №2 DOI 10.31489/2022BMG2/82-88

[8] 8. Кохметова А.М. Қазақстанда өсірілетін бидай сорттарының пиренофороз Pyrenophora tritici-repentis ауруына төзімділігіне фитопатологиялық скрининг жүргізу [Текст]/ А.М. Кохметова, Ж.С. Кеишилов, Қ. Ғалымбек, М.Т. Кумарбаева «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2019. – 213-218 б (ККСОН МОН РК).

[9] 9. Кеишилов Ж.С. Күздік бидай коллекциясының пиренофорозға (pyrenophora triticirepentis) төзімділігін бағалау / [Текст] / Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, А.К Маденова, М.Т. Кумарбаева, А.Д. Жигитбекова // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», – Алматы, 2020. № 2 – 128-135 б.

[10] 10. Кеишилов Ж.С. Жаздық бидайдың қоңыр тат (puccinia recondita) ауруына солтүстік қазақстанда жүргізілген мониторингі 2019-2021 / [Текст]/ Ж.С. Кеишилов., A.M. Кохметова., M.T. Кумарбаева., A.A. Болатбекова., A.A. Малышева., A.M. Кохметова. // Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С. Сейфуллина // 1(112): 930. DOI: 10.51452/ kazatu.2022.1(112).930

[11] 11. Kumarbaeva M.T. Disease monitoring to determine the level of spread and development of the pathogen pyrenophora tritici-repentis in Kazakhstan. / [Текст] / M.T. Kumarbaeva., A.M. Kokhmetova., Zh.S. Keishilov., V. Chudinov., D.K. Zhanuzak. // Herald of science of S. Seifullin KazATU. 1(112): 906. DOI:10.51452/kazatu.2022.1(112).906

[12] 12. Кумарбаева М.Т. Идентификация источников устойчивости к желтой ржавчине (Puccinia striiformis westend f. sp. tritici) пшеницы в коллекции озимых образцов. / [Текст] / М.Т. Кумарбаева., А.М. Кохметова., Ж.С. Кеишилов., А.А. Малышева., А.А. Болатбекова. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №2 (98). – С. 89-101. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/09

[13] 13. Кеишилов Ж.С. Бидайдың септориоз (Septoria tritici) ауруына алматы облысы бойынша 2022 жылы жүргізілген мониторингі. / [Текст] / Ж.С. Кеишилов., А.М. Кохметова. М.Т. Кумарбаева., А.А. Малышева., Қ. Бахытұлы. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №2 (98). – С. 225-235. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/22

[14] 14. Кеишилов Ж.С. Жамбыл және Түркістан облыстары бойынша бидайдың сары тат (puccinia striiformis) ауруының фитосанитарлық мониторингі / [Текст] / Ж.С. Кеишилов., А.М. Кохметова., Р.А. Урозалиев., М.Н. Нұржұма., К.С. Мухаметжанов. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №3 (98). – С. 118-128. DOI: https://doi.org/10.37884/3-2023/12

[15] 15. Малышева А.А. Молекулярно-генетический скрининг Lr-генов устойчивости у образцов мягкой яровой пшеницы в условиях юговостока Казахстана / [Текст] / А.А. Малышева., А.М. Кохметова., М.Т. Кумарбаева., Ж.С. Кейшилов., С. Дубекова. // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №3 (99). – С. 92-99. (КОКСНВО).

[16] 16. REHMAN A.U. Prospects of Wheat Breeding for Durable Resistance against Brown, Yellow and Black Rust Fungi. / [Текст] / A.U. REHMAN., M. SAJJAD., S.H. KHAN and N. AHMAD., 2013. International journal of agriculture & biology, vol. 15, no. 6, pp. 1209-1220.

[17] 17. DADREZAIE S.T. Molecular genetic diversity in Iranian populations of Puccinia triticina, the causal agent of wheat leaf rust. / [Текст] / S.T. DADREZAIE., S. LABABIDI., K. NAZARI., E.M. GOLTAPEH., F. AFSHARI., F. ALO., M. SHAMS-BAKHSH and N. SAFAIE. 2013. American Journal of Plant Sciences, vol. 4, no. 7, pp. 1375-1386. http://dx.doi.org/10.4236/ ajps.2013.47168.

[18] 18. DINU L.D. Genetic diversity of Puccinia triticina populations from Romania analysed by randomly amplified polymorphic DNA technique. / [Текст] / L.D. DINU., M. CIUCA., and C.P. CORNEA. 2016. Romanian Biotechnological Letters, vol. 21, 11891.

[19] 19. McIntosh R.A. Wheat Rusts an atlas of resistance genes. / [Текст] / R.A. McIntosh., C.R. Wellings., R.F. Park. – Australia: CSIRO, 1995. – 9 р.