ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ

Г.А. Кипшакбаева*; Б.О. Амантаев; А.А. Кипшакбаева; А.Б. Рысбекова; E.M. Кульжабаев

doi:10.37884/2-2021/14

Аңдатпа

Бұл мақалада Солтүстік Қазақстанның құрғақ далалық аймағы жағдайында жаздық арпа дақылы сорттарының фотосинтетикалық пигменттерінің құрамы, оның ішінде хлорофилл (Chlа), хлорофилл b (Chlb) және каротиноидтар мөлшерінің өсімдіктің түптену, түтікке шығу және масақтану кезеңдеріндегі өзгеруі мен зерттеу жылдарындағы өнімділік деңгейінің арасындағы байланысы көрсетілген. Математикалық талдаулар нәтижесі бой-ынша анықталған корреляциялық байланыс деңгейі көрінісін сызықтық тәуелділік бейнелері де растайды. Хлорофилл b (Chlb) мөлшері төмен болуымен қатар дақыл сорттарының өнімділігі тәуелділік сызығынан алшақ жататындығы анық көрінеді, ал хлорофилл a (Chlа) және каротиноидтар мөлшері дақыл сорттарының өнімділігі тәуелділік сызығына жақын орналасқан. Өнімділік - өсімдіктердің өсіп-даму кезеңдерінде жүретін фотосинтетикалық үрдістердің сипатына тікелей байланыста болады. Өз кезегінде фотосинтетикалық үрдіс-тердің жүруі өсімдік жапырақтарындағы фотосинтетикалық пигменттердің мөлшеріне тікелей байланысты.
Жаздық арпа генотиптері бойынша жапырақтардағы фотосинтетикалық пигменттердің жоғары мөлшері (С Chl а -0,42, C car - 0,083) өсімдіктің масақтану кезеңінде байқалғандығы және олардың өнімділік арасында оң корреляциялық байланыста болатындығы дәлелденіп, ол сызықтық тәуелділік бейнелерімен расталған.
Арпа дақылының өнімділік деңгейі өсімдік жапырағындағы хлорофилл a (Chlа) мөлшерімен тығыз байланысы (r-0,680438) келтіріліп, пигменттер кешені бойынша Астана 2000 стандарт, Сабир, Монолит сұрыптарын донор ретінде пайдалану ұсынылады.

жаздық арпа, өсіп-даму кезеңдері, фотосинтетикалық пигменттер, өнімділік, математикалық өңдеу, каротиноидтар, хлорофилл.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Jaılybaı K.N., Kenbaev B.K., Medeýova G.J., Sagyndykova A.S. Agroekologıcheskıe osnovy formırovanıa ýrojaıa ıachmená v zavısımostı sposobov vnesenıa ýdobrenıı v ýslovıah oroshaemogo rısovogo zemledelıa / Jaılybaı K.N., Kenbaev B.K., Medeýova G.J., Sagyndykova A.S. // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty». - Almaty, №4(84) 2019. – 136 -143 s.
2. Tohetova L.A., Shermagambetov K., Taýtenov I.A., Baıjanova B.K., Demesınova A.A., Bekova M.K. Ishodnyı materıal dlá seleksıı ıachmená kormovogo napravlenıa: ıstochnıkı ı donory vysokogo soderjanıa belka / L.A. Tohetova, K. Shermagambetov, I.A. Taýtenov, B.K. Baıjanova, A.A. Demesınova, M.K. Bekova // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty», - Almaty, 2016. - №3 - 225-231 s.
3. Erjebaeva R.S., Bıshımbaeva N.K., Qapasuly T., Danıarova A. Skrınıng genotıpov ıachmená na standartnyh pıtatelnyh sredah s razlıchnym mıneralnym sostavom ı balansom fıtogormonov / R.S. Erjebaeva, N.K. Bıshımbaeva, T. Qapasuly, A. Danıarova, // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty». - Almaty, 2017. - №1, - 102-108 s.
4. Rahımova E.V., Nýrgazına A.S., Bıshımbaeva N.K. Vlıanıe holodovogo stressa na últrastrýktýrý pylnıkov ı mıkrospor ıachmená / E.V. Rahımova, A.S. Nýrgazına, N.K. Bıshımbaeva // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty». –Almaty, 2017. - №1, 176-184 s.
5. Baıdúsen A.A., Kýshanova R.J., Djataev S.A., Jubatqanov A.Á. Izýchenıe hozáıstvenno-sennyh prıznakov sortoobrazsov ıarovogo ıachmená mejdýnarodnoı kolleksıı na adaptasıonnýıý ýstoıchıvos k stressovym sıtýasıam v ýslovıah severnogo Kazahstana / A.A. Baıdúsen, R.J. Kýshanova, S.A. Djataev, A.Á. Jubatqanov // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty». – Almaty, 2017. - №1, - 185-191 s.
6. Mork-Jansson A., Bue A.K., Gargano D., Furnes C., Reisinger V., Arnold J., et al. (2015) Lil3 Assembles with Proteins Regulating Chlorophyll Synthesis in Barley. / A. Mork-Jansson, A.K. Bue, D. Gargano, S. Furnes, V. Reisinger, J. Arnold, et al. // Plos one. – 2015, №2.- R.68-72.
7. Tyutereva E.V., Evkaikina A.I., Ivanova A.N., Voitsekhovskaja O.V. The absence of chlorophyll b affects lateral mobility of photosynthetic complexes and lipids in grana membranes of Arabidopsis and barley chlorina mutants. / E.V. Tyutereva, A.I. Evkaikina, A.N. Ivanova O.V. Voitsekhovskaja // Photosynth Res (2017) r.357-370.
8. Braumann I., Stein N., Hansson M. Reduced chlorophyll biosynthesis in heterozygous barley magnesium chelatase mutants / I. Braumann, N. Stein, M. Hansson // Plant Physiology and Biochemistry. – 2014,- p.14.
9. Marcial L., Sarrafi A. Genetic analysis of some chlorophyll fluorescence and productivity parameters in barley (Hordeum vulgare) / L. Marcial, A. Sarrafi // Plant breeding. -1996, - T: 115. - R 339-342.
10. Kocheva K.V., Busheva M.C., Georgiev G.I., Lambrev P.H., Goltsev V. N. Influence of short-term osmotic stress on the photosynthetic activity of barley seedlings. / K.V. Kocheva, M.C. Busheva, G.I. Georgiev, P.H. Lambrev, V.N. Goltsev // Biologia Platarum. – 2005, -P.145-148.
11. Rapacz M., Wójcik-Jagła M., Fiust A., Kalaji H.M. and Kos cielniak J. Genome-Wide Associations of Chlorophyll Fluorescence OJIP Transient Parameters Connected With Soil Drought Response in Barley. Front. / M. Rapacz, M. Wójcik-Jagła, A. Fiust, H.M. Kalaji and Kos cielniak J. // Plant Sci. 2019,- P.78-79.
12. Bahrami F., Arzani A., Rahimmalek M. Photosynthetic and yield performance of wild barley (Hordeum vulgare ssp. spontaneum) under terminal heat stress / F. Bahrami, A. Arzani, M.Rahimmalek // Photosynthetica, - 2019, -P.25-29.
13. Buschmann C., Konanz S., Zhou M., Lenk S., Kocsanyi L., Barocsi A. Excitation kinetics of chlorophyll fluorescence during light-induced greening and establishment of photosynthetic activity of barley seedlings / C. Buschmann, S. Konanz, M. Zhou, S. Lenk, L.Kocsanyi, A. Barocsi // PHOTOSYNTHETICA, -2013, - №2,- R.221-230.
14. Weiwei Lin, Xiaodong Guo, Xinfeng Pan, Zhaowei Li. Chlorophyll Composition, Chlorophyll Fluorescence, and Grain Yield Change in esl Mutant Rice / Lin Weiwei, Guo Xiaodong, Pan Xinfeng, Li Zhaowei // International Journal of Molecular Sciences, - №3, -2018, P.26-30.
15. Dongdong Xu, Dan Sun, Yanling Diao, Minxuan Liu, Jia Gao, Bin Wu, Xingmiao Yuan, Ping Lu, Zongwen Zhang, Jing Zhang, Ganggang Guo. Fast mapping of a chlorophyll b synthesis-deficiency gene in barley (Hordeum vulgare L.) via bulkedsegregant analysis with reduced-representation sequencing / Xu Dongdong, Sun Dan, Diao Yanling, Liu Minxuan, Gao Jia, Wu Bin, Yuan Xingmiao, Lu Ping, Zhang Zongwen, Zhang Jing, Guo Ganggang // The Crop Journal, 2019,- P.58-64.
16. Wang R., Yang F., Zhang X-Q., Wu D., Tan C., Westcott S., Broughton S., Li C., Zhang W. and Xu Y. (2017) Characterization of a Thermo-Inducible Chlorophyll-Deficient Mutant in Barley / R.Wang, F.Yang, X-Q. Z hang, D.Wu, C.Tan, S.Westcott, S.Broughton, C. Li, W.Zhang. and Y. Xu. // Plant Science, 2017.- P.26-32.
17. Begovic L., Galic C.V., Abicic I., Loncaric Z., Lalic A., Mlinaric S. Implications of intra-seasonal climate variations on chlorophy ll a fluorescence and biomass in winter barley breeding program / L. Begovic, C.V. Galic, I. Abicic, Z. Loncaric, A. Lalic, S. Mlinaric. // Photosynthetica. -2020. - №1. – P.58-61.
18. Dospehov B.A. Metodıka polevogo opyta (s osnovamı statısıcheskoı obrabotkı rezýltatov ıssledovanıı). - 5-e ızd., dop. ı pererab. / B.A. Dospehov, -M.: Agropromızdat, 1985. - 351 s, ıl. -(Ýchebnıkı ı ýcheb. posobıa dlá vyssh. ýcheb. zavedenıı).
19. Metodıka provedenıa sortoıspytanıa selskohozáıstvennyh rastenıı. Ýtverjdena prıkazom Mınıstra selskogo hozáıstva Respýblıkı Kazahstan ot "13" maıa 2011 goda №. 06-2/254.-81 c.
20. Tretákov N.N., Karnaýhova T.V., Panıchkın L.A. ı dr. Praktıkým po fızıologıı rastenıı / N.N.Tretákov, T.V.Karnaýhova, L.A. Panıchkın. ı dr. M.: Agropromızdat, 1990. 271 s.
21. Arınov K., Iskakov M., Mojaev N., Serekpaev N., Shestakova N.A. Praktıkým po rastenıevodstvý / K. Arınov, M. Iskakov, N. Mojaev, N. Serekpaev., N.A. Shestakova, - Astana. Izdatelstvo - Folıant, 2017. - 408 s.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2021. ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2 (90) (Jun. 2021), 136–148. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2021/14.

(1)ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler 2021, No. 2 (90), 136-148. https://doi.org/10.37884/2-2021/14.

ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ. (2021). Izdenister Natigeler, 2 (90), 136-148. https://doi.org/10.37884/2-2021/14

ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (90), p. 136–148, 2021. DOI: 10.37884/2-2021/14. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/43. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ”. 2021. Izdenister Natigeler, no. 2 (90) (June): 136-48. https://doi.org/10.37884/2-2021/14.

“ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ” (2021) Izdenister natigeler, (2 (90), pp. 136–148. doi:10.37884/2-2021/14.

[1]“ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (90), pp. 136–148, Jun. 2021, doi: 10.37884/2-2021/14.

“ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (90), June 2021, pp. 136-48, https://doi.org/10.37884/2-2021/14.

“ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (90) (June 30, 2021): 136–148. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/43.

1.ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2021 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (90):136-48. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/43

1.ЖАЗДЫҚ АРПА ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ ПИГМЕНТТЕРІ МЕН ӨНІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2021;(2 (90):136-148. doi:10.37884/2-2021/14

[1] 1. Jaılybaı K.N., Kenbaev B.K., Medeýova G.J., Sagyndykova A.S. Agroekologıcheskıe osnovy formırovanıa ýrojaıa ıachmená v zavısımostı sposobov vnesenıa ýdobrenıı v ýslovıah oroshaemogo rısovogo zemledelıa / Jaılybaı K.N., Kenbaev B.K., Medeýova G.J., Sagyndykova A.S. // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty». - Almaty, №4(84) 2019. – 136 -143 s.

[2] 2. Tohetova L.A., Shermagambetov K., Taýtenov I.A., Baıjanova B.K., Demesınova A.A., Bekova M.K. Ishodnyı materıal dlá seleksıı ıachmená kormovogo napravlenıa: ıstochnıkı ı donory vysokogo soderjanıa belka / L.A. Tohetova, K. Shermagambetov, I.A. Taýtenov, B.K. Baıjanova, A.A. Demesınova, M.K. Bekova // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty», - Almaty, 2016. - №3 - 225-231 s.

[3] 3. Erjebaeva R.S., Bıshımbaeva N.K., Qapasuly T., Danıarova A. Skrınıng genotıpov ıachmená na standartnyh pıtatelnyh sredah s razlıchnym mıneralnym sostavom ı balansom fıtogormonov / R.S. Erjebaeva, N.K. Bıshımbaeva, T. Qapasuly, A. Danıarova, // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty». - Almaty, 2017. - №1, - 102-108 s.

[4] 4. Rahımova E.V., Nýrgazına A.S., Bıshımbaeva N.K. Vlıanıe holodovogo stressa na últrastrýktýrý pylnıkov ı mıkrospor ıachmená / E.V. Rahımova, A.S. Nýrgazına, N.K. Bıshımbaeva // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty». –Almaty, 2017. - №1, 176-184 s.

[5] 5. Baıdúsen A.A., Kýshanova R.J., Djataev S.A., Jubatqanov A.Á. Izýchenıe hozáıstvenno-sennyh prıznakov sortoobrazsov ıarovogo ıachmená mejdýnarodnoı kolleksıı na adaptasıonnýıý ýstoıchıvos k stressovym sıtýasıam v ýslovıah severnogo Kazahstana / A.A. Baıdúsen, R.J. Kýshanova, S.A. Djataev, A.Á. Jubatqanov // «Izdenister, nátıjeler – Issledovanıa, rezýltaty». – Almaty, 2017. - №1, - 185-191 s.

[6] 6. Mork-Jansson A., Bue A.K., Gargano D., Furnes C., Reisinger V., Arnold J., et al. (2015) Lil3 Assembles with Proteins Regulating Chlorophyll Synthesis in Barley. / A. Mork-Jansson, A.K. Bue, D. Gargano, S. Furnes, V. Reisinger, J. Arnold, et al. // Plos one. – 2015, №2.- R.68-72.

[7] 7. Tyutereva E.V., Evkaikina A.I., Ivanova A.N., Voitsekhovskaja O.V. The absence of chlorophyll b affects lateral mobility of photosynthetic complexes and lipids in grana membranes of Arabidopsis and barley chlorina mutants. / E.V. Tyutereva, A.I. Evkaikina, A.N. Ivanova O.V. Voitsekhovskaja // Photosynth Res (2017) r.357-370.

[8] 8. Braumann I., Stein N., Hansson M. Reduced chlorophyll biosynthesis in heterozygous barley magnesium chelatase mutants / I. Braumann, N. Stein, M. Hansson // Plant Physiology and Biochemistry. – 2014,- p.14.

[9] 9. Marcial L., Sarrafi A. Genetic analysis of some chlorophyll fluorescence and productivity parameters in barley (Hordeum vulgare) / L. Marcial, A. Sarrafi // Plant breeding. -1996, - T: 115. - R 339-342.

[10] 10. Kocheva K.V., Busheva M.C., Georgiev G.I., Lambrev P.H., Goltsev V. N. Influence of short-term osmotic stress on the photosynthetic activity of barley seedlings. / K.V. Kocheva, M.C. Busheva, G.I. Georgiev, P.H. Lambrev, V.N. Goltsev // Biologia Platarum. – 2005, -P.145-148.

[11] 11. Rapacz M., Wójcik-Jagła M., Fiust A., Kalaji H.M. and Kos cielniak J. Genome-Wide Associations of Chlorophyll Fluorescence OJIP Transient Parameters Connected With Soil Drought Response in Barley. Front. / M. Rapacz, M. Wójcik-Jagła, A. Fiust, H.M. Kalaji and Kos cielniak J. // Plant Sci. 2019,- P.78-79.

[12] 12. Bahrami F., Arzani A., Rahimmalek M. Photosynthetic and yield performance of wild barley (Hordeum vulgare ssp. spontaneum) under terminal heat stress / F. Bahrami, A. Arzani, M.Rahimmalek // Photosynthetica, - 2019, -P.25-29.

[13] 13. Buschmann C., Konanz S., Zhou M., Lenk S., Kocsanyi L., Barocsi A. Excitation kinetics of chlorophyll fluorescence during light-induced greening and establishment of photosynthetic activity of barley seedlings / C. Buschmann, S. Konanz, M. Zhou, S. Lenk, L.Kocsanyi, A. Barocsi // PHOTOSYNTHETICA, -2013, - №2,- R.221-230.

[14] 14. Weiwei Lin, Xiaodong Guo, Xinfeng Pan, Zhaowei Li. Chlorophyll Composition, Chlorophyll Fluorescence, and Grain Yield Change in esl Mutant Rice / Lin Weiwei, Guo Xiaodong, Pan Xinfeng, Li Zhaowei // International Journal of Molecular Sciences, - №3, -2018, P.26-30.

[15] 15. Dongdong Xu, Dan Sun, Yanling Diao, Minxuan Liu, Jia Gao, Bin Wu, Xingmiao Yuan, Ping Lu, Zongwen Zhang, Jing Zhang, Ganggang Guo. Fast mapping of a chlorophyll b synthesis-deficiency gene in barley (Hordeum vulgare L.) via bulkedsegregant analysis with reduced-representation sequencing / Xu Dongdong, Sun Dan, Diao Yanling, Liu Minxuan, Gao Jia, Wu Bin, Yuan Xingmiao, Lu Ping, Zhang Zongwen, Zhang Jing, Guo Ganggang // The Crop Journal, 2019,- P.58-64.

[16] 16. Wang R., Yang F., Zhang X-Q., Wu D., Tan C., Westcott S., Broughton S., Li C., Zhang W. and Xu Y. (2017) Characterization of a Thermo-Inducible Chlorophyll-Deficient Mutant in Barley / R.Wang, F.Yang, X-Q. Z hang, D.Wu, C.Tan, S.Westcott, S.Broughton, C. Li, W.Zhang. and Y. Xu. // Plant Science, 2017.- P.26-32.

[17] 17. Begovic L., Galic C.V., Abicic I., Loncaric Z., Lalic A., Mlinaric S. Implications of intra-seasonal climate variations on chlorophy ll a fluorescence and biomass in winter barley breeding program / L. Begovic, C.V. Galic, I. Abicic, Z. Loncaric, A. Lalic, S. Mlinaric. // Photosynthetica. -2020. - №1. – P.58-61.

[18] 18. Dospehov B.A. Metodıka polevogo opyta (s osnovamı statısıcheskoı obrabotkı rezýltatov ıssledovanıı). - 5-e ızd., dop. ı pererab. / B.A. Dospehov, -M.: Agropromızdat, 1985. - 351 s, ıl. -(Ýchebnıkı ı ýcheb. posobıa dlá vyssh. ýcheb. zavedenıı).

[19] 19. Metodıka provedenıa sortoıspytanıa selskohozáıstvennyh rastenıı. Ýtverjdena prıkazom Mınıstra selskogo hozáıstva Respýblıkı Kazahstan ot "13" maıa 2011 goda №. 06-2/254.-81 c.

[20] 20. Tretákov N.N., Karnaýhova T.V., Panıchkın L.A. ı dr. Praktıkým po fızıologıı rastenıı / N.N.Tretákov, T.V.Karnaýhova, L.A. Panıchkın. ı dr. M.: Agropromızdat, 1990. 271 s.

[21] 21. Arınov K., Iskakov M., Mojaev N., Serekpaev N., Shestakova N.A. Praktıkým po rastenıevodstvý / K. Arınov, M. Iskakov, N. Mojaev, N. Serekpaev., N.A. Shestakova, - Astana. Izdatelstvo - Folıant, 2017. - 408 s.