RESEARCH WORK ON THE DRIED BOTTOM OF THE ARAL SEA

Ainur  Utebekova; Bulkair Mambetov; Talgat   Kerteshev; Bagila Maisupova

doi:10.37884/3-2023/29

Аңдатпа

Арал экологиялық дағдарысы жаһандық проблемалар арасында ерекше орын алады және адамның планетадағы қоршаған ортаға ең үлкен араласуының нәтижесі болып табылады. Арал теңізінің азаюы тағы бір жаһандық апатқа әкелді, ол-антропогендік шөлейттену.

Арал теңізі құрғай бастағанға дейін ол Каспий теңізінен, Супериор көлінен (Солтүстік Америка) және Виктория көлінен (Африка) кейінгі көлемі бойынша әлемдегі төртінші көл болып саналды. Арал теңізінің деградациясы 1960 жылдары Сырдария мен Амударияның үлкен учаскелері Түрікменстан, Өзбекстан және Оңтүстік Қазақстанның тұрмыстық қажеттіліктерін суару және қамтамасыз ету үшін бөлінген кезде басталды. Нәтижесінде теңіз өз жағалауларынан едәуір алыстап, пестицидтермен және басқа химиялық заттармен ластанған теңіз тұздарымен жабылған теңіз түбін ашты [1,2].

Бұл күндері шөлейттену әлемдегі ең маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Шөлейттену адамзат үшін күтпеген және жағымсыз салдарға әкеледі. Жердің деградациясының күшеюі егін өнімділігінің төмендеуін тездетеді, бұл сайып келгенде жергілікті халықтың кедейленуіне әкеліп соғады және адамдарды үйлерінен кетуге мәжбүр етеді. Осы себепті шөлейттену-бүгінгі адамзат алдында тұрған ең алаңдатарлық мәселелердің бірі. Шөлейттенуді жеңілдетуге жеке инвесторлардың қатысуымен ұлттық және халықаралық деңгейде кең ауқымды шаралар қабылдау арқылы ғана қол жеткізуге болады.

Арал теңізі, орман өсіру, фитомелиорация, Сексеуіл, тамарикс, орман мелиорациялық екпелер, мелиорациялық екпелер.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Drop in the Water Level of the Aral Sea. Wikipedia.org http://http-wikipediya.ru /wiki/ Снижение уровня Аральского моря
2. The Aral Sea. The Republic of Kazakhstan, Natural Conditions and Resources. Almaty, 2006. p. 270-277.
3. Kushlin A., Veyen. Ch., Sattan U. Stabilization of Salt Runoff - World Bank technical document. 2003 - p. 42-43.
4. Kaverin V.S., Salimov B.A., Shakhmatov G.F. Methodical Recomendations for the Afforestation on the Dried Bottom of the Aral Sea. Shchuchye, 2009, p. 24.
5. Sychev A.A., Yerkinbekov D.K. Applications of Agrotechnology and Their Influence on the Effectiveness in Creating Black Saxaul Forest Cultures. Materials from the applied-science conference: "The Modern Condition of the Problem and Prospects for the Growth on Specially Preserved Natural Territory of the Republic of Kazakhstan," Burabai, 2010, p. 65-69.
6. Р.С.Ахметов, Мамбетов Б.Т., Кентбаев Е.Ж., Д.А. Досманбетов, Б.Б. Есимбек Termsfor creation of forest crops of blac saxaul (Haloxylon aphyllum) in west Kazakhstan. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті Хабаршы республикалық ғылыми әдістемелік журналы Ауыл шаруашылық ғылымисериасы. 2022жылы, №4 (63), р.112-118
7. Абдегалиева А.Е., Мамбетов Б.Т., Бекнияз Б., Джабасов А.М., Келгенбаев Н.С. Космические методы определения оценки выноса масс пыли и шлейфах выноса бурь. НАУКА И МИР Международный научный журнал, № 1 (101), 2022, с. 31-36, ISSN 2308-4804.
8. Мамбетов Б.Т., Майсупова Б.Д., Шоманов Ж.Ш. Досманбетов Д.А. Определение динамики влажности почвы за вегетационный период в зависимости от обработки и механического состава почв. Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты, 2019. - №3(83). – С. 336-342.
9. Досманбетов Д.А., Мамбетов Б.Т., Майсупова Б.Д. Отбор и размножение наименее поражаемых галлообразующими вредителями форм саксаула черного. Вестник государственного университета имени Шакарима г. Семей. - 2019. - №4 (88) . – С.240-244.
10. Novitskiy, Z.B., Wucherer W., Dimeyeva L., Ogar N. (Eds.), (2012). Aralkum - a Man-Made Desert. Ecological Studies (Analysis and Synthesis), 218. Springer, Berlin, Heidelberg.
11. https://doi.org/10.1007/978-3-642-21117-1_1636 (Accessed on November 14, 2022) Also: Central Asian Research Journal of Water Resources (2021) 7(1): 1-36

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 285–292. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/29.

(1)АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 285-292. https://doi.org/10.37884/3-2023/29.

АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 285-292. https://doi.org/10.37884/3-2023/29

АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 285–292, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/29. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/344. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 285-92. https://doi.org/10.37884/3-2023/29.

“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 285–292. doi:10.37884/3-2023/29.

[1]“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 285–292, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/29.

“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 285-92, https://doi.org/10.37884/3-2023/29.

“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 285–292. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/344.

1.АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):285-92. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/344

1.АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ТАБАНЫН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):285-292. doi:10.37884/3-2023/29

[1] 1. Drop in the Water Level of the Aral Sea. Wikipedia.org http://http-wikipediya.ru /wiki/ Снижение уровня Аральского моря

[2] 2. The Aral Sea. The Republic of Kazakhstan, Natural Conditions and Resources. Almaty, 2006. p. 270-277.

[3] 3. Kushlin A., Veyen. Ch., Sattan U. Stabilization of Salt Runoff - World Bank technical document. 2003 - p. 42-43.

[4] 4. Kaverin V.S., Salimov B.A., Shakhmatov G.F. Methodical Recomendations for the Afforestation on the Dried Bottom of the Aral Sea. Shchuchye, 2009, p. 24.

[5] 5. Sychev A.A., Yerkinbekov D.K. Applications of Agrotechnology and Their Influence on the Effectiveness in Creating Black Saxaul Forest Cultures. Materials from the applied-science conference: "The Modern Condition of the Problem and Prospects for the Growth on Specially Preserved Natural Territory of the Republic of Kazakhstan," Burabai, 2010, p. 65-69.

[6] 6. Р.С.Ахметов, Мамбетов Б.Т., Кентбаев Е.Ж., Д.А. Досманбетов, Б.Б. Есимбек Termsfor creation of forest crops of blac saxaul (Haloxylon aphyllum) in west Kazakhstan. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті Хабаршы республикалық ғылыми әдістемелік журналы Ауыл шаруашылық ғылымисериасы. 2022жылы, №4 (63), р.112-118

[7] 7. Абдегалиева А.Е., Мамбетов Б.Т., Бекнияз Б., Джабасов А.М., Келгенбаев Н.С. Космические методы определения оценки выноса масс пыли и шлейфах выноса бурь. НАУКА И МИР Международный научный журнал, № 1 (101), 2022, с. 31-36, ISSN 2308-4804.

[8] 8. Мамбетов Б.Т., Майсупова Б.Д., Шоманов Ж.Ш. Досманбетов Д.А. Определение динамики влажности почвы за вегетационный период в зависимости от обработки и механического состава почв. Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты, 2019. - №3(83). – С. 336-342.

[9] 9. Досманбетов Д.А., Мамбетов Б.Т., Майсупова Б.Д. Отбор и размножение наименее поражаемых галлообразующими вредителями форм саксаула черного. Вестник государственного университета имени Шакарима г. Семей. - 2019. - №4 (88) . – С.240-244.

[10] 10. Novitskiy, Z.B., Wucherer W., Dimeyeva L., Ogar N. (Eds.), (2012). Aralkum - a Man-Made Desert. Ecological Studies (Analysis and Synthesis), 218. Springer, Berlin, Heidelberg.

[11] 11. https://doi.org/10.1007/978-3-642-21117-1_1636 (Accessed on November 14, 2022) Also: Central Asian Research Journal of Water Resources (2021) 7(1): 1-36