БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ

Женис Кеишилов; Алма  Кохметова; Мадина  Кумарбаева; Ангелина  Малышева; Қанат  Бахытұлы

doi:10.37884/2-2023/22

Аңдатпа

Күздік бидайдан жоғары өнім алу үшін агротехнологияның озық әдістерін қолданып қана қоймай, негізгі ауруларға төзімді сорттарды егу қажет. Ауылшаруашылық дақылдарына үлкен зиян келтіретін аурулардың бірі – бидайдың жапырақ дақ ауруы септариоз (Septoria tritici) болып табылады. Мақалада 2022 жылы Алматы облысы бойынша күздік бидай сорттарының септориоз ауруына төзімділігін анықтау мақсатында жүргізілген мониторинг жұмыстары нәтижесінде, Жамбыл ауданы, Ұзынағаш ауылдық округінде безостая 100 және бразилская элита күздік бидай сорттарынан септориоз ауруының белгілері анықталынды, аурумен залалдану көрсеткіші 12,7%-9,6%-ды құраса, ал таралу индекісі 92%-78%-дық нәтиже танытты. Сонымен қатар Панфилов ауылдық округінде, Казакстанская 10 бидай сорты септориоз (Septoria tritici) ауруымен орташа деңгейде залалданғаны анықталынды, аурумен залалдану көрсеткіші 2,5%-ды құрады, ал таралу қарқындылығы 48%-дық нәтиже көрсетті. Алматы облысы бойынша Жамбыл, Қарасай, Талғар аудандарының егіс алқаптарында (Septoria tritici) патогеніне жоғары төзімділік танытқан, ауру көрсеткіштері IT – 0 иммундық көрсеткен сорттар іріктелінді олар: Австрийский Грань, Австрийский 100, Безостая-1, Бразильская озимая, Усткеменогорская бригада, Стекловидная 24, Жетісу, Наз және Богарная 56 бидай сорттары болып анықталынды. Бидай өндірісінде септориозға төзімді болып анықталған бидай сорттарын пайдалану ұсынылады.

күздік бидай, септориоз, төзімділік, сорт, мониторинг, эпифитотия, фитопотологиялық бағалау, патоген

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Wellings, C.R. Global status of stripe rust: A review of historical and current threats [Текст]/ C.R. Wellings. Euphytica 2011, 179, 129–141. [CrossRef]
2. Koyshibaev, M.K. Diseases of Wheat [Текст]/ M.K. Koyshibaev, FAO: Ankara, Turkey, 2018; p. 365.
3. Kokhmetova, A. Evaluation of Wheat Germplasm for Resistance to Leaf Rust (Puccinia triticina) and Identification of the Sources of Lr ResistanceGenes Using Molecular Markers [Текст]/ A. Kokhmetova, S. Rsaliyev, M. Atishova, M. Kumarbayeva, A. Malysheva, Zh. Keishilov, D. Zhanuzak, A. Bolatbekova Plants 2021, 10, 1484. [CrossRef] [PubMed]
4. Кеишилов Ж. С. Жаздық бидайдың қоңыр тат (puccinia recondita) ауруына солтүстік қазақстанда жүргізілген мониторингі 2019-2021 [Текст]/ Ж. С. Кеишилов, A.M. Кохметова, M.T. Кумарбаева, A.A. Болатбекова, A.A. Малышева, A.M. Кохметова 2022. // Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С. Сейфуллина // 1(112): 930. DOI: 10.51452/ kazatu.2022.1(112).930
5. Кеишилов Ж.С. Бидайдың сары тат (Puccinia striiformis f.sp. tritici) ауруына алматы облысы бойынша 2019-2021 жылдары жүргізілген мониторингі [Текст]/ Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, М.Т. Кумарбаева, Д.К. Жанузақ, Ш.С. Рсалиев, «Вестник Карагандинского университета, им. Е.А. Букетова. №2 DOI 10.31489/2022BMG2/82-88
6. Ғалымбек Қ. Қатты қаракүйе (Tilletia caries (dc.) ауруына төзімділігімен ерекшеленетін бидай генотиптерін идентификациялау [Текст]/ Қ. Ғалымбек, А.К. Маденова, А.М. Кохметова, М.Н. Атишова. Ж.С. Кеишилов «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2019. – 191-197 б (ККСОН МОН РК).
7. Кохметова А.М. Қазақстанда өсірілетін бидай сорттарының пиренофороз Pyrenophora tritici-repentis ауруына төзімділігіне фитопатологиялық скрининг жүргізу [Текст]/ А.М. Кохметова, Ж.С. Кеишилов, Қ. Ғалымбек, М.Т. Кумарбаева «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2019. – 213-218 б (ККСОН МОН РК).
8. Маденова А.К. Қатты қаракүйе (tilletia caries, t. laevis) ауруына болгариялық сорттардың төзімділігін бағалау [Текст]/ А.К. Маденова, Ж.С. Кеишилов, Қ. Ғалымбек, М.Н. Атишова. // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2020. № 2 – 252-258 б.
9. Кеишилов Ж.С., Күздік бидай коллекциясының пиренофорозға (pyrenophora triticirepentis) төзімділігін бағалау [Текст]/ Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, А.К Маденова, М.Т. Кумарбаева, А.Д. Жигитбекова // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2020. № 2 – 128-135 б.
10. Kumarbayeva, M. Characterization of Pyrenophora tritici-repentis (tan spot of wheat) races in Kazakhstan [Текст]/ M. Kumarbayeva, A. Kokhmetova, N. Kovalenko, M. Atishova, Z. Keishilov, & K. Aitymbetova (2022). Phytopathologia Mediterranea, 243-257. https://doi.org/10.36253/phyto-13178
11. Кумарбаева М.Т. Генетико-селекционное и фитопатологическое изучение устойчивости к пиренофорозу образцов пшеницы [Текст]/ М.Т. Кумарбаева, А.М. Кохметова, К. Ғалымбек, Ж.С. Кейшилов, А.С Рсалиев. Вестник Науки Казахского Агротехнического Университета. №3(102) 2019. С. 47-57.
12. Кочоров А.С. Динамика и прогноз развития септориоза пшеницы на востоке Казахстана. [Текст]/ А.С. Кочоров, А.О. Сагитов, А.Т. Аубакирова //Защита и карантин растений. - 2013. - № 9. - С. 44-45.
13. Пучкова Е.П. Грибы – возбудители инфекционных болезней растений [Текст] / Е.П. Пучкова, В.К. Ивченко. – Красноярск: изд-во Краснояр. гос. аграр. ун-т., 2020. - 199 с.
14. Санин С.С. Фитосанитарная экспертиза зернового поля и принятие решений поопрыскиванию пшеницы фунгицидами [Текст] / С.С. Санин // Защита и карантин растений. - Москва, 2016.- №5.- С 54-88.
15. Николаев С.В. Системный подход к моделированию развития листостебельных грибныхинфекций пшеницы / [Текст]/ С.В. Николаев, У.С. Зубаирова, Е.С. Сколотнева, Е.А. Орлова, Д.А. Афонников // Вавиловский журнал генетики и селекции, 2019. - №23 (1). - С.100-109.
16. Ivchenko V.K. Influence of different soil tillage methods on the development of root rot in springwheat [Текст] / V.K. Ivchenko, V.A. Polosina, E.P. Puchkova // IOP Conf. Series: Earth and EnvironmentalScience, 2020.- Volume 548.- P. 052073. doi: 10.1088/1755-1315/548/5/052073.
17. Малявко Г.П. Влияние основной обработки почвы, систем удобрений и средств защитырастений на фитосанитарное состояние посевов и урожайность озимой ржи [Текст] / Г.П. Малявко, М.П. Наумова // Вестник БГСА, 2009.- №1.- С.69-74
18. Коломиец Т.М., Создание Генбанка источников устойчивости сортов пшеницы к септориозу [Текст]/ Т.М. Коломиец, Л.Ф. Панкратова, О.О. Скатенок, Е. В. Пахолкова // Защита и карантин растений. 2015. № 7. С. 44–46.
19. Коломиец Т.М. Сорта пшеницы (Triticum L.) из коллекции Grin (США) для использования в селекции на длительную устойчивость к септориозу [Текст]/ Т.М. Коломиец, Л.Ф. Панкратова, Е. В Пахолкова. // С.-х. биол., сельхозбиология. 2017. № 3. C. 561–569. DOI: 10.15389/agrobiology.2017.3.561rus.
20. Методические указания по проведению регистрационных испытаний фунгицидов, протравителей семян и биопрепаратов в растениеводстве /[Текст]/ учебник / под ред. Р. Касымханова. – Алматы-Акмола, 1997. – 64 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ. Izdenister natigeler. 2 (98) (Jun. 2023), 225–235. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2023/22.

(1)БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ. Izdenister natigeler 2023, No. 2 (98), 225-235. https://doi.org/10.37884/2-2023/22.

БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ. (2023). Izdenister Natigeler, 2 (98), 225-235. https://doi.org/10.37884/2-2023/22

БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (98), p. 225–235, 2023. DOI: 10.37884/2-2023/22. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/244. Acesso em: 15 sep. 2026.

“БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 2 (98) (June): 225-35. https://doi.org/10.37884/2-2023/22.

“БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ” (2023) Izdenister natigeler, (2 (98), pp. 225–235. doi:10.37884/2-2023/22.

[1]“БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (98), pp. 225–235, Jun. 2023, doi: 10.37884/2-2023/22.

“БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (98), June 2023, pp. 225-3, https://doi.org/10.37884/2-2023/22.

“БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (98) (June 29, 2023): 225–235. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/244.

1.БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (98):225-3. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/244

1.БИДАЙДЫҢ СЕПТОРИОЗ (SEPTORIA TRITICI) АУРУЫНА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША 2022 ЖЫЛ ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ. Izdenister natigeler. 2023;(2 (98):225-235. doi:10.37884/2-2023/22

[1] 1. Wellings, C.R. Global status of stripe rust: A review of historical and current threats [Текст]/ C.R. Wellings. Euphytica 2011, 179, 129–141. [CrossRef]

[2] 2. Koyshibaev, M.K. Diseases of Wheat [Текст]/ M.K. Koyshibaev, FAO: Ankara, Turkey, 2018; p. 365.

[3] 3. Kokhmetova, A. Evaluation of Wheat Germplasm for Resistance to Leaf Rust (Puccinia triticina) and Identification of the Sources of Lr ResistanceGenes Using Molecular Markers [Текст]/ A. Kokhmetova, S. Rsaliyev, M. Atishova, M. Kumarbayeva, A. Malysheva, Zh. Keishilov, D. Zhanuzak, A. Bolatbekova Plants 2021, 10, 1484. [CrossRef] [PubMed]

[4] 4. Кеишилов Ж. С. Жаздық бидайдың қоңыр тат (puccinia recondita) ауруына солтүстік қазақстанда жүргізілген мониторингі 2019-2021 [Текст]/ Ж. С. Кеишилов, A.M. Кохметова, M.T. Кумарбаева, A.A. Болатбекова, A.A. Малышева, A.M. Кохметова 2022. // Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С. Сейфуллина // 1(112): 930. DOI: 10.51452/ kazatu.2022.1(112).930

[5] 5. Кеишилов Ж.С. Бидайдың сары тат (Puccinia striiformis f.sp. tritici) ауруына алматы облысы бойынша 2019-2021 жылдары жүргізілген мониторингі [Текст]/ Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, М.Т. Кумарбаева, Д.К. Жанузақ, Ш.С. Рсалиев, «Вестник Карагандинского университета, им. Е.А. Букетова. №2 DOI 10.31489/2022BMG2/82-88

[6] 6. Ғалымбек Қ. Қатты қаракүйе (Tilletia caries (dc.) ауруына төзімділігімен ерекшеленетін бидай генотиптерін идентификациялау [Текст]/ Қ. Ғалымбек, А.К. Маденова, А.М. Кохметова, М.Н. Атишова. Ж.С. Кеишилов «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2019. – 191-197 б (ККСОН МОН РК).

[7] 7. Кохметова А.М. Қазақстанда өсірілетін бидай сорттарының пиренофороз Pyrenophora tritici-repentis ауруына төзімділігіне фитопатологиялық скрининг жүргізу [Текст]/ А.М. Кохметова, Ж.С. Кеишилов, Қ. Ғалымбек, М.Т. Кумарбаева «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2019. – 213-218 б (ККСОН МОН РК).

[8] 8. Маденова А.К. Қатты қаракүйе (tilletia caries, t. laevis) ауруына болгариялық сорттардың төзімділігін бағалау [Текст]/ А.К. Маденова, Ж.С. Кеишилов, Қ. Ғалымбек, М.Н. Атишова. // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2020. № 2 – 252-258 б.

[9] 9. Кеишилов Ж.С., Күздік бидай коллекциясының пиренофорозға (pyrenophora triticirepentis) төзімділігін бағалау [Текст]/ Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, А.К Маденова, М.Т. Кумарбаева, А.Д. Жигитбекова // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2020. № 2 – 128-135 б.

[10] 10. Kumarbayeva, M. Characterization of Pyrenophora tritici-repentis (tan spot of wheat) races in Kazakhstan [Текст]/ M. Kumarbayeva, A. Kokhmetova, N. Kovalenko, M. Atishova, Z. Keishilov, & K. Aitymbetova (2022). Phytopathologia Mediterranea, 243-257. https://doi.org/10.36253/phyto-13178

[11] 11. Кумарбаева М.Т. Генетико-селекционное и фитопатологическое изучение устойчивости к пиренофорозу образцов пшеницы [Текст]/ М.Т. Кумарбаева, А.М. Кохметова, К. Ғалымбек, Ж.С. Кейшилов, А.С Рсалиев. Вестник Науки Казахского Агротехнического Университета. №3(102) 2019. С. 47-57.

[12] 12. Кочоров А.С. Динамика и прогноз развития септориоза пшеницы на востоке Казахстана. [Текст]/ А.С. Кочоров, А.О. Сагитов, А.Т. Аубакирова //Защита и карантин растений. - 2013. - № 9. - С. 44-45.

[13] 13. Пучкова Е.П. Грибы – возбудители инфекционных болезней растений [Текст] / Е.П. Пучкова, В.К. Ивченко. – Красноярск: изд-во Краснояр. гос. аграр. ун-т., 2020. - 199 с.

[14] 14. Санин С.С. Фитосанитарная экспертиза зернового поля и принятие решений поопрыскиванию пшеницы фунгицидами [Текст] / С.С. Санин // Защита и карантин растений. - Москва, 2016.- №5.- С 54-88.

[15] 15. Николаев С.В. Системный подход к моделированию развития листостебельных грибныхинфекций пшеницы / [Текст]/ С.В. Николаев, У.С. Зубаирова, Е.С. Сколотнева, Е.А. Орлова, Д.А. Афонников // Вавиловский журнал генетики и селекции, 2019. - №23 (1). - С.100-109.

[16] 16. Ivchenko V.K. Influence of different soil tillage methods on the development of root rot in springwheat [Текст] / V.K. Ivchenko, V.A. Polosina, E.P. Puchkova // IOP Conf. Series: Earth and EnvironmentalScience, 2020.- Volume 548.- P. 052073. doi: 10.1088/1755-1315/548/5/052073.

[17] 17. Малявко Г.П. Влияние основной обработки почвы, систем удобрений и средств защитырастений на фитосанитарное состояние посевов и урожайность озимой ржи [Текст] / Г.П. Малявко, М.П. Наумова // Вестник БГСА, 2009.- №1.- С.69-74

[18] 18. Коломиец Т.М., Создание Генбанка источников устойчивости сортов пшеницы к септориозу [Текст]/ Т.М. Коломиец, Л.Ф. Панкратова, О.О. Скатенок, Е. В. Пахолкова // Защита и карантин растений. 2015. № 7. С. 44–46.

[19] 19. Коломиец Т.М. Сорта пшеницы (Triticum L.) из коллекции Grin (США) для использования в селекции на длительную устойчивость к септориозу [Текст]/ Т.М. Коломиец, Л.Ф. Панкратова, Е. В Пахолкова. // С.-х. биол., сельхозбиология. 2017. № 3. C. 561–569. DOI: 10.15389/agrobiology.2017.3.561rus.

[20] 20. Методические указания по проведению регистрационных испытаний фунгицидов, протравителей семян и биопрепаратов в растениеводстве /[Текст]/ учебник / под ред. Р. Касымханова. – Алматы-Акмола, 1997. – 64 с.