Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

Бауыржан Арынов 1 , Ботагоз Кентбаева 1 , Владимир Бессчетнов 2 , Раушан Қапарбай 3 , Шекарбань Капар 1 , Мұрат Шыныбеков 1

1 «Қазақ ұлттық аграрлық ұлттық зерттеу университеті» КЕАҚ; 2 «Нижний Новгород мемлекеттік агротехнологиялық университеті» ФГБОУ ВО; 3 «Көлсай көлдері» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі

doi.org/10.37884/3-2025/48 Бет. 497-508 Қабылданды 16.07.2025 Жарияланды 30.09.2025

Аңдатпа

Hippophae rhamnoides L. (шырғанақ) — Elaeagnaceae тұқымдасына жататын, Қазақстан аумағында кең таралған реликті және жоғары бейімделгіштік қасиеттерге ие өсімдік түрі. Ол негізінен тау бөктерлерінде, өзен аңғарларында, жартасты беткейлерде және өзен-көл маңдарында кездеседі. Бұл зерттеуде мемлекеттік ұлттық табиғи парк аумағындағы әртүрлі тау учаскелерінде өсетін Hippophae rhamnoides жапырақтарындағы хлорофилл-a және хлорофилл-b пигменттерінің мөлшері анықталып, олардың жыныстық ерекшеліктеріне байланысты өзгерістері қарастырылды. Өсімдіктің аталық және аналық дарақтарындағы пигмент мөлшерінің айырмашылықтары көрсетіліп, жеке даралар арасындағы көрсеткіштердің вариация деңгейі зерттелді. Аталық дарақтардың жапырақтарында хлорофилл-a және хлорофилл-b мөлшері жоғары әрі тұрақты болып, аналық дарақтарда бұл көрсеткіштің сәл төмен және ауытқымалы болатыны анықталды. Әр түрлі учаскелерде тіркелген пигмент мөлшерінің шамалас деңгейде болуы шырғанақтың тау экожүйелерінің жағдайына жақсы бейімделетінін дәлелдейді. Хлорофилл-a мен хлорофилл-b мөлшерінің бірдей деңгейде сақталуы өсімдіктің фотосинтетикалық аппаратының үйлесімді жұмыс істейтінін және жарықты сіңіру мен энергияға айналдыру процестерінің тиімді жүретінін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері шырғанақтың жыныстық ерекшеліктеріне байланысты физиологиялық күйін анықтауға және биік таулы экожүйелер жағдайында бейімделу механизмдерін түсіндіруге маңызды мәліметтер береді.

Hippophae rhamnoides хлорофилл-a хлорофилл-b фотосинтетикалық пигменттер фотосинтез вариация коэффициенті физиологиялық бейімделу

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Арынов, Б.Б., Кентбаева, Б.А., Бессчетнов, В.П., Бессчетнова, Н.Н., Кентбаев, Е.Ж., Қапарбай, Р.Е. (2024). Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы популяциялардағы кәдімгі шырғанақ жапырақтарындағы пластидті пигменттердің құрамымен балансы. Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінің ғылыми-практикалық журналы, 2(75), б. 51–61. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2024-2-2-51-61
  2. 2. Арынов, Б.Б., Кентбаева, Б.А., Бессчетнов, В.П., Капарбай, Р.Е., Тургамбаев, Д.Г. (2021). Современное состояние естественных популяций облепихи крушиновидной (Hippophae rhamnoides L.) в ГНПП «Кольсай көлдері». Молодежный агрофорум – 2021: материалы международной научно-практической интернет-конференции молодых ученых, Нижний Новгород, 11–12 февраля 2021 г. Нижний Новгород, стр. 130–134.
  3. 3. Бабаев, Р. Н., Бессчетнова, Н. Н., Бессчетнов, В. П. (2022). Пигментация листовых пластин представителей рода береза (Betula L.). Лесной вестник/Forestry bulletin, 26(3), стр. 29–38. https://doi.org/10.18698/2542-1468-2022-3-29-38
  4. 4. Арынов, Б.Б., Абаева, К.Т., Кентбаева, Б.А., Капарбай, Р.Е. (2022). Особенности популяции Hippophae rhamnoides L. в ГНПП «Кольсай көлдері». Аграрная наука – сельскому хозяйству: XVII Международная научно-практическая конференция. Сборник материалов, Книга 1, Барнаул, стр. 317–319.
  5. 5. Арынов, Б.Б., Кентбаев, Е.Ж., Мухитдинов, Н.М., Қапарбай, Р.Е. (2022). «Көлсай көлдері» МҰТП дендрофлорасы мен сирек орман қауымдастығын сақтаудағы рөлі. Интродукция, сохранение биоразнообразия и зеленое строительство в условиях изменяющегося климата и антропогенного воздействия: материалы конференции, г. Ақтау, стр. 255–260.
  6. 6. Арынов, Б.Б., Кентбаева, Б.А., Кентбаев, Е.Ж., Бессчетнова, Н.Н., Бессчетнов, В.П. (2023). Содержание и баланс пластидных пигментов в листовом аппарате облепихи в популяциях Юго-Востока Казахстана. VESTNIK, 4(40), стр. 5–13.
  7. 7. Бессчетнов, В. П., Кентбаев, Е. Ж. (2018). Опыт зеленого черенкования облепихи крушиновидной в условиях юго-востока Казахстана. Известия высших учебных заведений. Лесной журнал, (4 (364)), стр. 56–62. https://doi.org/10.17238/issn0536-1036.2018.4.56
  8. 8. Бессчетнова, Н. Н. (2011). Пигментный состав хвои плюсовых деревьев сосны обыкновенной в архивах клонов. Труды факультета лесного хозяйства Нижегородской государственной сельскохозяйственной академии: сборник научных статей, 1(1), стр. 56–65.
  9. 9. Бессчетнова, Н. Н. (2013). Многомерная оценка плюсовых деревьев сосны обыкновенной (Pinus sylvestris L.) по показателям пигментного состава хвои. Вестник Марийского государственного технического университета. Серия Лес. Экология. Природопользование, 1(17), стр. 5–14.
  10. 10. Бессчетнова, Н. Н., Бессчетнов, В. П. (2014). Сосна обыкновенная (Pinus sylvestris L.). Морфометрия и физиология хвои плюсовых деревьев. Нижний Новгород: Нижегородская ГСХА, 368 с.
  11. 11. Кентбаев, Е. Ж., Бессчетнов, В. П., Кентбаева, Б. А., Бессчетнова, Н. Н. (2021). Облепиха в Казахстане. Алматы: ТОО Лантар Трейд, 321 с.
  12. 12. Кентбаева, Б. А., Кентбаев, Е. Ж., Бессчетнова, Н. Н., Бессчетнов, В. П., Кулиев, А. С. (2022). Экологическая устойчивость интродуцированных сортов облепихи в Кыргызстане. Вестник Нижегородской государственной сельскохозяйственной академии, 4(36), стр. 15–21.
  13. 13. Кулькова, А. В., Бессчетнова, Н. Н., Бессчетнов, В. П. (2018). Многопараметрическая оценка таксономической близости видов ели (Picea A. Dietr.) по пигментному составу хвои. Вестник Поволжского государственного технологического университета. Серия: Лес. Экология. Природопользование, 1(37), стр. 5–18.
  14. 14. Vdovina, T. A., Isakova, E. A., Lagus, O. A., Sumbembayev, A. A. (2024). Selection assessment of promising forms of natural Hippophae rhamnoides (Elaeagnaceae) populations and their offspring in the Kazakhstan Altai Mountains. Biodiversitas Journal of Biological Diversity, 25(4). https://doi.org/10.13057/biodiv/d250451
  15. 15. Dere, Ş., Güneş, T., Sivaci, R. (1998). Spectrophotometric determination of chlorophyll-A, B and total carotenoid contents of some algae species using different solvents. Turkish Journal of Botany, 22(1), pp. 13–18.
  16. 16. Zulfiqar, R., Fatima, K., Mugabi, R., Sharma, A., Rustagi, S., Singh, R., Nayik, G. A. (2025). The miracle Berry: Unveiling the therapeutic attributes of sea buckthorn – A review. Human Nutrition & Metabolism, 41, 200321. https://doi.org/10.1016/j.hnm.2025.200321
  17. 17. Mutsenko, V., Rubalskii, E., Anastassopoulos, E., Zaragotas, D., Marin, S. L., Sydykov, B., Gryshkov, O. (2025). Study of freezing properties of aqueous leaf homogenates from Hippophae rhamnoides. Cryobiology, 120, 105281. https://doi.org/10.1016/j.cryobiol.2025.105281
  18. 18. Zhu, P., Ren, Y., Wei, C., Luo, J., Wu, D., Ye, X., Tian, J. (2025). Compounds from sea buckthorn and their application in food: A review. Food Chemistry, 143428. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2025.143428

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. «КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 497–508. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/48.
(1)«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 497-508. https://doi.org/10.37884/3-2025/48.
«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 497-508. https://doi.org/10.37884/3-2025/48
«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 497–508, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/48. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1034. Acesso em: 15 sep. 2026.
“«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 497-508. https://doi.org/10.37884/3-2025/48.
“«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 497–508. doi:10.37884/3-2025/48.
[1]“«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 497–508, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/48.
“«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 497-08, https://doi.org/10.37884/3-2025/48.
“«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 497–508. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1034.
1.«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):497-508. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1034
1.«КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ» ҰЛТТЫҚ ПАРКІНДЕ ӨСЕТІН HIPPOPHAE RHAMNOIDES ӨСІМДІГІНІҢ ПИГМЕНТТІК ҚҰРАМЫНЫҢ ЖЫНЫСТЫҚ ЖӘНЕ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):497-508. doi:10.37884/3-2025/48